Krajowa Sekcja Nauki NSZZ „Solidarność”

Fety nie było

Walne Zebranie Delegatów Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” obradowało w Szczyrku w dniach 8-10 grudnia 2000 r. w XX-lecie powstania NSZZ „Solidarność”. Jednocześnie jest to XX-lecie powstania KSN, którą utworzono jako Ogólnopolską Komisję Porozumiewawczą Nauki (OKPN). Obrady zaszczycili m.in. Marian Krzaklewski, przewodniczący NSZZ „Solidarność”, prof. Jerzy Woźnicki, rektor Politechniki Warszawskiej i przewodniczący KRASP, Tadeusz Zaremba, wicedyrektor departamentu polityki kadrowej KBN. W Szczyrku fety jednak nie było. Obrady zdominowały sprawy bieżące – spór KSN z rządem (solidarnościowym), kiepskie prognozy na tegoroczny budżet dla nauki i szkolnictwa wyższego, upadek kolejnych instytutów badawczych. Spór dotyczy ogólniejszych kwestii, jak wskaźniki wzrostu wynagrodzeń, płacy minimalnej i niedotrzymywania uzgodnień powstałych w trakcie negocjacji branż z rządem, ale właśnie te wskaźniki i niedotrzymane uzgodnienia z MEN najdotkliwiej dotykają szkolnictwo wyższe i naukę. W stosownej uchwale zebrani uznali za najważniejsze: znaczące zwiększenie środków finansowych z budżetu państwa na realizację zadań nauki i szkolnictwa wyższego; podwyższenie wynagrodzeń w sferze nauki i szkolnictwa wyższego do postulowanego poziomu 1:2:3 (asystent, adiunkt, profesor) w odniesieniu do średniego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw; promowanie opracowanego przez KSN projektu „Prawo o szkolnictwie wyższym”; stworzenie warunków rozwojowych dla JBR poprzez odpowiednie sformułowanie zadań zlecanych przez państwo i określenie rzetelnych zasad ich finansowania; dopilnowanie, aby w procesie przekształceń nie nastąpiło roztrwonienie dotychczasowego dorobku intelektualnego i materialnego placówek badawczo-rozwojowych; opracowanie systemowych rozwiązań skłaniających gospodarkę do korzystania z krajowych opracowań badawczych i wdrożeniowych.

W środowisku akademickim od dłuższego czasu toczy się dyskusja nad projektem ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym. W uchwale zgromadzeni stwierdzili, że podstawą prac legislacyjnych nad przygotowaniem nowego prawa o szkolnictwie wyższym w parlamencie powinien stać się projekt opracowany przez Krajową Sekcję Nauki, a złożony do laski marszałkowskiej przez grupę posłów AWS w dniu 24 listopada 2000 roku. Walne Zebranie Delegatów uważa, że warunkiem powodzenia tych prac jest uważne wysłuchanie wszystkich zainteresowanych podmiotów – o przyjętych rozwiązaniach powinna decydować waga przedkładanych racji.

kolejnym stanowisku Walne Zebranie Delegatów Krajowej Sekcji Nauki NSZZ „Solidarność” uznało za niezbędne uwzględnienie udziału krajowego potencjału naukowego i badawczego przy określaniu strategii rozwoju gospodarczego kraju oraz opracowanie prawnych regulacji ułatwiających kredytowanie polskich przedsięwzięć innowacyjnych.

KSN uznali też, że w budżecie nauki powinny zostać uwzględnione rekompensaty dla placówek naukowych za straty wynikające z wprowadzenia podatku VAT i opłat celnych od importowanej aparatury naukowej oraz planowanych obciążeń podatkiem od nieruchomości. Uczestnicy spotkania w Szczyrku krytycznie ocenili zapowiadane przez KBN zmiany dotyczące rozstrzygania konkursów i realizacji projektów badawczych. Skrytykowano zwłaszcza pomysł pozbawienia kierownika projektu prawa do gospodarowania przyznanymi środkami finansowymi oraz ograniczenie roli członków Komitetu pochodzących z wyboru.

Józef Kaczor

Nowa matura

Trwające od dwóch lat prace nad nową formą egzaminu maturalnego zbliżają się do próby generalnej. Tym kluczowym momentem będzie matura 2001 roku. Tegoroczni abiturienci będą zdawali wg nowego systemu dwa egzaminy: z matematyki i języka obcego. Program obowiązujący podczas matur został opublikowany w syllabusach do poszczególnych przedmiotów. Radą Programową Centralnej Komisji Egzaminacyjnej, która ostatecznie decydowała o programach egzaminów, kieruje prof. Franciszek Adamski z Uniwersytetu Jagiellońskiego. W skład Rady wchodzą specjaliści z Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego i nauczyciele – przedstawiciele różnych typów szkół (państwowych, społecznych, prywatnych). Dyskusje nad programami w zakresie nauk ścisłych szybko doprowadziły do uzgodnień, nieco więcej czasu zajęły prace nad przedmiotami humanistycznymi, które niosą w podtekście przesłania ideowe.

Przeciwnicy reform wyrażają obawę, że szkolna skala ocen jest zbyt mała dla opisania różnic między kandydatami na studia. – To twierdzenie wynika z niepełnej wiedzy, ponieważ ocena będzie wyrażana punktami procentowymi, a pozytywne oceny będą zawierały się w bardzo szerokim przedziale, od np. 35 do 100 proc. – mówi prof. Andrzej Mulak, przewodniczący Komisji ds. Integracji, Partnerstwa i Standardów Akademickich KRASP. – To daje „rozdzielczość” o rząd wyższą niż dotąd. Jeżeli uwzględnimy, że ta skala ocen odnosi się do trzech przedmiotów podstawowych i na przykład dwóch dodatkowych (każdy z nich na poziomie podstawowym lub rozszerzonym), otrzymujemy bardzo precyzyjną podstawę klasyfikacji. Będzie to też korzystne dla uczelni przyjmujących nowy system.

– Przykładamy duże znaczenie do wprowadzenia przez uczelnie wyniku matury jako podstawy rekrutacji, a przynajmniej jako zasadniczego elementu oceny kandydata na studia – mówi prof. Mulak. Dobrze przygotowane do traktowania wyników nowej matury jako egzaminu wstępnego są Uniwersytet Śląski i Szkoła Główna Handlowa. Także Politechnika Wrocławska od dawna stara się opierać ocenę kandydata na wyniku egzaminu dojrzałości. Uczelnie – ze względu na swoją autonomię – mogą różnie postąpić w tym roku, choć Komisja KRASP przekonuje do minimalizowania dodatkowych form egzaminacyjnych. Dzięki temu sytuacja stanie się czytelna dla przyszłych maturzystów.

Komisja KRASP jest w stałym kontakcie z ministerstwem, CKE i wszystkimi uczelniami. Na szczeblu regionalnym poszczególne uczelnie współpracują z ośmioma okręgowymi komisjami egzaminacyjnymi. Początek tej współpracy nie zawsze był łatwy, ale obecnie układa się ona dobrze. Szczególne uznanie za sprawne działanie należy się komisjom z Jaworzna (dla Górnego Śląska), Krakowa i Wrocławia.

Wiele trudu włożono, by nowy system ocen był obiektywny. O wyniku egzaminu nie powinno decydować jakieś bliżej nie zdefiniowane odczucie egzaminatora, ale jasno określone kryteria. Specjalnie dobrane zadania powinny służyć ocenie odpowiednich umiejętności ucznia. Prace będą oceniane przez specjalnie przeszkolonych egzaminatorów. Nie zapomniano też o mechanizmach kontrolnych. Do nieprawidłowości, z którymi trzeba walczyć, należą przecieki wiadomości o tematach maturalnych. Tu pomocą egzaminatorów ma być zaplecze informatyczne. Dzięki niemu możliwe będzie przeprowadzenie egzaminu jednocześnie w całej Polsce.

– Środowisko akademickie ma dość jednolite zdanie na temat celowości szybkiego wprowadzenia nowego systemu maturalnego – mówi prof. A. Mulak. – Oddaje je najlepiej zdanie prof. Franciszka Ziejki, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, który na uroczystości 600-lecia odnowienia Akademii Krakowskiej powiedział: „Edukacją nie wolno grać”. Myślę, że oznaczać to powinno także, iż maturzysta roku 2002, a młody wyborca roku 2001 nie powinien być wciągnięty w grę polityczną, np. w handel terminem wprowadzenia nowej matury. Opóźnienie jej wprowadzenia jest oczywistym zagrożeniem dla powodzenia całej reformy edukacji narodowej.

Maria Kisza

Prorektorzy o bibliotekach

Efektywność i współpraca

Konferencja Dyrektorów Bibliotek Szkół Wyższych (KDBSzW) od 1997 r. zabiega o umocowanie jej przedstawicielstwa w KBN i KRASP. Na razie powiodły się starania o uczestnictwo przedstawicieli bibliotek naukowych w zespole roboczym prorektorów ds. nauki Konferencji Rektorów Uniwersytetów Polskich (KRUP).

W dniach 9-10 grudnia 2000 r. odbyło się kolejne spotkanie tego zespołu. Tym razem gospodarzem był Uniwersytet Gdański. Dyskutowano przede wszystkim problemy współpracy polskich uczelni z partnerami zagranicznymi, przygotowano propozycje sposobu powołania i zakres działania Komisji ds. Współpracy Zagranicznej KRUP. Zgodnie z oczekiwaniami KDBSzW, w programie spotkania przewidziano też czas na wystąpienie przedstawiciela bibliotek.

Niżej podpisana, dyrektor Biblioteki UG, w uzgodnieniu z Elżbietą Dudzińską, przewodniczącą Rady Wykonawczej KDBSzW, przedstawiła informacje nt. problemów związanych z funkcjonowaniem bibliotek akademickich. Charakteryzując sytuację bibliotekarstwa akademickiego w kontekście przemian, które spowodowały ograniczenia samowystarczalności bibliotek oraz próby przystosowania działalności bibliotek do dzisiejszych realiów, podkreślałam starania o zmniejszenie kosztochłonności funkcjonowania bibliotek, które rozwijamy w dwu kierunkach: efektywniejszego zarządzania biblioteką jako jednostką ogólnouczelnianą oraz minimalizowania kosztów rozwoju bibliotekarstwa akademickiego poprzez podejmowanie współpracy ogólnopolskiej. Starania bibliotekarzy nie zwalniają władz uczelni z troski o rozwój księgozbiorów, poprawę warunków korzystania ze zbiorów, ich bezpieczeństwo i ochronę. W imieniu wszystkich bibliotek poprosiłam o wspieranie nas w trzech sprawach: skuteczniejszego gromadzenia nowych nabytków, planowanej i odpowiednio finansowanej ochrony zbiorów, a także finansowego docenienia bibliotekarzy, ekwiwalentnego do stawianych im zadań i wymagań kwalifikacyjnych.

Najwięcej dyskutowano o gromadzeniu zbiorów. Drastycznie zmniejszył się napływ literatury zagranicznej nabywanej drogą kupna. Trzeba zatem myśleć o wspólnej polityce nabywania, by wprowadzić jak najszerszy wachlarz tytułów i wykorzystywania ich drogą intensywniejszych wypożyczeń międzybibliotecznych. Możliwe jest również wprowadzenie zasady przekazywania bibliotekom książek nabywanych i rozliczanych w ramach otrzymanych grantów. Żywą reakcję i niepokój wywołała informacja o planowanym przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego zmniejszeniu liczby bibliotek otrzymujących egzemplarz obowiązkowy od wydawnictw. W tej sprawie prorektorzy zobowiązali się do wysłania petycji – protestu do Kazimierza Ujazdowskiego, ministra kultury.

Prorektorzy zamierzają wprowadzić nowe uregulowania we wzajemnej wymianie wydawnictw uczelnianych. Chcą też, poprzez wprowadzenie odpowiednich sformułowań w umowach z wydawnictwami pozauczelnianymi, zapewnić bibliotekom dopływ kompletu publikacji pracowników uczelni. Prorektorów ds. nauki zainteresowało łączenie się bibliotek w konsorcja, dzięki którym rozszerzane są listy tytułów czasopism pełnotekstowych dostępnych on-line. Prorektorzy oczekują analiz związanych z ponoszonymi kosztami i korzyściami oraz zainteresowaniem użytkowników tej formy udostępniania. Trudny okazał się problem ratowania i zabezpieczania cennych zbiorów bibliotecznych, szczególnie w kontekście ostatnich kontroli NIK. Stwierdzono, że żadna uczelnia nie podoła wydatkom, które narzucają przepisy – możemy liczyć tylko na wspólne wystąpienia rektorów o dodatkowe fundusze na ten cel.

Zaproponowałam również wprowadzenie w bibliotece nowych stanowisk – bibliotekarza systemowego i dziedzinowego oraz możliwości różnicowania płac dla samodzielnych stanowisk z funduszy uzyskanych w przyszłości z likwidowanych etatów. Zwróciłam uwagę na bardzo niskie płace bibliotekarzy w strukturze płacowej uczelni. Problem powinien być rozwiązany jednorazową znaczącą podwyżką. Temat ten jako bardzo trudny, nie zaowocował ożywioną dyskusją i obietnicami.

Urszula Sawicka

Nowy kampus na Piotrowie

Poznańskie środowisko akademickie żyje dwiema wielkimi inwestycjami. Jedną z nich jest kampus Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza na Morasku, drugą – nowe centrum wykładowe i biblioteka główna Politechniki Poznańskiej na Piotrowie.

Na Piotrowie zlokalizowane są budynki politechniki. Jednak teren między obecnym kampusem uczelni a rzeką pozostawał do niedawna pusty. Politechnice udało się uzyskać ten obszar od miasta z przeznaczeniem na rozbudowę zaplecza uczelni. Jesienią 2000 r. wmurowano kamień węgielny pod nowe obiekty.

Prof. Jerzy Dąbczyński, rektor PP, tak uzasadnia potrzebę nowych inwestycji: – Potencjał dydaktyczny i naukowy uczelni jest duży, mamy 250 samodzielnych pracowników naukowych i można by kształcić więcej studentów, ale nie ma gdzie. Przeciętna powierzchnia na studenta wynosi mniej niż 3 m2, przy średniej krajowej ok. 10 m2. Stara biblioteka także nie wystarcza, nie chodzi tylko o ilość miejsca, ale także o infrastrukturę informatyczną, która w nowoczesnej bibliotece technicznej musi stać na wysokim poziomie. To musi być biblioteka multimedialna.

Politechnika zgłosiła wniosek inwestycyjny. Obiekty: centrum wykładowe, biblioteka i centrum kultury studenckiej będą miały 40 tys. m2 powierzchni. Koszt szacuje się na 140 mln zł wraz z wyposażeniem. Najbardziej kosztowna będzie multimedialna biblioteka techniczna oraz infrastruktura medialna. Koszt budowy centrum wykładowego oszacowano na 43 mln zł. Rozpoczęto właśnie od tej części inwestycji, gdyż nowe pomieszczenia dydaktyczne to najważniejsza dla uczelni sprawa. Centrum wykładowe stanowi zespół sal na 2100 miejsc, wyposażonych w aparaturę multimedialną, umożliwiającą korzystanie w sposób integralny z zasobów biblioteki. – Takie centrum pozwoli nam na przyjęcie na studia dzienne ok. 1 tys. studentów w każdym roku. Czyli w ciągu 5 lat liczba studentów wzrosłaby o 5 tys. – mówi rektor Dąbczyński.

Inwestycja będzie realizowana etapami. Harmonogram prac rozpisano na 4-5 lat. – To jest możliwe technicznie, ale ważniejsze mogą się okazać możliwości finansowe – mówi rektor PP, który uważa, że należy się liczyć z ośmioletnim okresem realizacji inwestycji. Poszczególne segmenty będą oddawane kompletnie wykończone, zatem skutek inwestycyjny będzie bardzo szybki. Potem budynki zostaną powiązane łącznikami. – Z racji liczby kształcących się tam studentów będzie to centrum życia akademickiego – uważa rektor Dąbczyński. Dlatego właśnie obok sal wykładowych i biblioteki znajdzie się centrum kultury studenckiej. Projektantem całego kampusu jest prof. Marian Fikus z PP, ten sam, który zaprojektował III Kampus Uniwersytetu Jagiellońskiego.

(pik)

Nowe programy FNP

Fundacja na rzecz Nauki Polskiej przeznaczy w 2001 r. na różne formy wspierania nauki ok. 23 mln zł. Obok programów znanych z lat ubiegłych, takich jak Nagrody FNP, siedem rodzajów stypendiów, konkursy MONOGRAFIE, CERBER czy program interwencyjny SUBIN, w obecnym programie Fundacji znalazło się kilka nowych propozycji: stypendia konferencyjne, Program TECHNE, Program MILAB oraz Eksploratorium Integracji Europejskiej. Wprowadzono także dwie zmiany do programów stypendialnych: możliwość przedłużenia rocznego stypendium krajowego na rok następny oraz możliwość uzyskania po powrocie ze stypendium zagranicznego FNP grantu wspomagającego w wysokości 40 tys. zł.

Program TECHNE (rozwój nowych technologii, produktów i usług) ma za zadanie dofinansowanie prowadzonych w instytucjach naukowych prac przedkomercyjnych nad zastosowaniem nowych technologii, produktów i usług. Subwencjonowaniu podlegać będą prace techniczne i zakupy niezbędnych elementów związane z końcowymi etapami budowy lub uruchamianiem nowych urządzeń technologicznych, prototypowych czy demonstracyjnych oraz prace związane z ich badaniem, wykonaniem serii próbnych, przeprowadzeniem półtechnicznych testów, jak też uzyskiwanie atestów i zezwoleń, niezbędnych do wprowadzenia danego osiągnięcia na rynek. Z dotacji nie można finansować honorariów ani wstępnych i projektowych etapów prac oraz kosztów uzyskiwania patentów i rozbudowy bazy laboratoryjnej.

Program MILAB (modernizacja infrastruktury laboratoriów i pracowni) ma wspomóc poprawę infrastruktury laboratoriów i pracowni, gdzie prowadzone są badania naukowe. W ramach programu udzielane będą subwencje na końcowe etapy inwestycji budowlanych, na modernizację i remonty budynków i pomieszczeń przeznaczonych dla pracy naukowej, na przeprowadzki oraz wyposażenie techniczne i meblowe zmodernizowanych pomieszczeń.

Instytucje naukowe mogą aplikować o jednorazowe subwencje w wysokości 300, 600 lub 900 tys. zł na dofinansowanie lub sfinansowanie określonego celu inwestycyjnego. Program nie obejmuje zakupów aparatury laboratoryjnej ani sprzętu komputerowego.

(mit)

Prezydium PAN

9 stycznia odbyło się pierwsze w tym roku posiedzenie Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Tematem spotkania były inicjatywy edukacyjne PAN. Główny referent, prof. Henryk Szymczak, przewodniczący Wydziału Nauk Matematycznych, Fizycznych i Chemicznych PAN, przedstawił koncepcję powołania Telewizyjnego Uniwersytetu Otwartego. Problem studiów na odległość podjęła już kilka lat temu Polska Fundacja Upowszechniania Nauki. O potrzebie istnienia tego rodzaju instytucji mówiło się wówczas także w Ministerstwie Edukacji Narodowej. Placówki PAN, dysponujące odpowiednią kadrą naukową, mogłyby w takim przedsięwzięciu aktywnie uczestniczyć, dlatego także Akademia poparła tę ideę. – Wówczas nie udało się uruchomić takich studiów, głównie z powodu opieszałości kierownictwa MEN i TVP – stwierdził prof. Janusz Haman, prezes PFUN. Problem podjęto po raz kolejny w ub. roku. Wstępne rozmowy z Telewizją Polską SA przedstawiciele kierownictwa Akademii oraz PFUN przeprowadzili w marcu 2000 r. Warunki zaoferowane przez TVP nie były zbyt atrakcyjne. – Przede wszystkim nie zapewniały możliwości pełnej interaktywności kształcenia, a programy miałyby być nadawane nocą – mówi prof. Aleksander Kołodziejczak, wiceprezes PAN. – Nie chcemy, aby nasze przedsięwzięcie było jedynie kopią dawnego NURT-u (Nauczycielski Uniwersytet Radiowo-Telewizyjny). Obecnie wydaje się, że możliwość uruchomienia interaktywnego kształcenia na odległość stwarza tylko tzw. platforma cyfrowa, która umożliwia współdziałanie z internetem. Dlatego kolejne rozmowy postanowiono przeprowadzić z telewizją Polsat, która dysponuje platformą cyfrową. Już teraz jedna z placówek PAN, Centrum Badań Kosmicznych, prowadzi, wspólnie z telewizyjnym kanałem Discovery, interaktywny program edukacyjny. Jego założenia przedstawił członkom kierownictwa Akademii prof. Stanisław Kłos, dyrektor CBK.

(ELE)

Cztery strony medalu

Wśród 25 wynalazków prezentowanych przez Stowarzyszenie Polskich Wynalazców i Racjonalizatorów w Brukseli podczas 49. Światowej Wystawy Wynalazków oraz Innowacji Naukowych i Przemysłowych Eureka 2000, znalazły się dwa pomysły opracowane przez Katedrę Procesów Polimerowych Politechniki Lubelskiej, kierowaną przez prof. Roberta Sikorę.

Proces wytłaczania tworzyw celem otrzymania folii, pojemników, powłok ochronnych różnego rodzaju, kształtowników o przekroju np. kołowym lub prostokątnym oraz kształtowników okiennych odbywa się w wytłaczarkach jednoślimakowych. Nagrodzona na Eurece złotym medalem wytłaczarka, opracowana w PL, ma uaktywnioną strefę rowkowaną, umożliwiającą ciągłą i niezależną zmianę jej elementów konstrukcyjnych w czasie trwania procesu wytłaczania. Realizowane jest to przez zmianę liczby rowków, nastawianie kąta pochylenia rowków, a więc również ich głębokości. Zaletą wytłaczarki jest duże natężenie przepływu tworzywa, stabilne działanie oraz możliwość przetwarzania tworzyw o bardzo dużym ciężarze cząsteczkowym.

Srebrny medal uzyskał nowy sposób pomiaru tribologicznego w układzie ślizgowym elementów konstrukcyjnych. Pozwala on na przeprowadzanie powtarzalnych badań naukowych i badań porównawczych różnorodnych rozwiązań konstrukcyjnych i technologicznych rur osłonowych oraz kabli, a poprzez to umożliwia modelowanie licznych ważnych praktycznie i dotychczas nie identyfikowanych węzłów tribologicznych. Pomiary wykonane tą techniką umożliwiają ścisłe określanie zależności siły oporu ruchu elementu konstrukcyjnego w postaci odcinka pręta wewnątrz elementu konstrukcyjnego w postaci odcinka rury, od istotnych w danych okolicznościach czynników fizycznych charakteryzujących układ ślizgowy, jak np.: średnica bębna pomiarowego, przekrój poprzeczny rury, kąt opasania, przekrój poprzeczny pręta, długość pionowego końca wystającego odcinka pręta, obciążenie pionowego końca wystającego odcinka pręta oraz prędkości ruchu odcinka pręta względem odcinka rury. Możliwość określenia wartości wskaźników kwalitatywnych i kwantytatywnych związanych z oddziaływaniem tribologicznym badanych elementów konstrukcyjnych (pobranych bezpośrednio z wytworów handlowych) pozwala na przeprowadzanie powtarzalnych badań naukowych i badań porównawczych dla zdeterminowanych układów rura osłonowa – kabel optotelekomunikacyjny.

Iwona Czajkowska-Deneka

Sponsorzy zbiorów

15 grudnia 2000 r. odbyło się spotkanie władz Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum UJ ze sponsorami oraz przedstawicielami mediów. Uświetnił je koncert Marka Szlezera, który ożywił, po raz pierwszy od co najmniej 1926 r., zabytkowy fortepian skrzydłowy znajdujący się w zbiorach Muzeum UJ. Grywał na nim Fryderyk Chopin w szkockiej posiadłości swej ostatniej uczennicy Jane Stirling. Zachował się jego podpis wydrapany na tym instrumencie.

Po koncercie prof. Stanisław Waltoś, dyrektor Muzeum UJ, oprowadził gości po salach, prezentując odrestaurowane eksponaty i nowe gabloty zabezpieczające zbiory przed szkodliwym oddziaływaniem otoczenia, zakupione dzięki wsparciu Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń SA. Szczególną atrakcję stanowiły oddane właśnie do użytku dwie nowe sale ekspozycyjne na I piętrze Collegium Maius. Znalazła w nich miejsce stała ekspozycja wartościowej kolekcji rzeźb i malarstwa z XIV– –XVI w. Niezmiernie cenne eksponaty to kompletna grupa rzeźb śląskich z ok. 1500 r., przedstawiająca św. Jadwigę, św. Annę i św. Elżbietę, a także pochodzące z Małopolski: Madonna z Prandocina z ok. 1390 r. i Matka Boska ze Szczebrzusza z ok. 1400 r.

Po przejściu do Librarii goście podziwiali nabytki Muzeum UJ pozyskane ostatnio dzięki pomocy sponsorów. Wśród nich: portret prof. Wincentego Łepkowskiego, twórcy katedry stomatologii w UJ, namalowany przez Leona Wyczółkowskiego w 1902 r., kupiony dla Muzeum UJ przez Telekomunikację Polską SA; portret prof. Andrzeja Hrynkiewicza, namalowany w 2000 r. przez Łukasza Korolkiewicza, dar Biura Architektonicznego DDJM; portret prof. Romana Ingardena, namalowany przez Stanisława I. Witkiewicza w 1935 r., przekazany w depozyt bezterminowy przez Krzysztofa Ingardena; XIX-wieczny wizerunek królowej Jadwigi, kupiony dla Muzeum UJ przez rektora Franciszka Ziejkę. Przypomniano zebranym inne dary, które Muzeum UJ otrzymało w 2000 r.: elektrometr kondensacyjny wg A. Volty z początku XIX w., zakupiony przez firmę Glaxo Wellcome SA Kraków; tzw. cyrkiel Galileusza autorstwa Michaela Butterfielda z XVII/XVIII w. zakupiony przez PPHU Convector SA, Kraków i Firmę Kolgard, Warszawa; statuetkę Oskara przekazaną przez Andrzeja Wajdę „na wsze czasy”.

Współpraca ze światem biznesu zaowocowała nie tylko nowymi nabytkami, ale pomogła w poszerzeniu oferty wystawienniczej Muzeum UJ. Biuro Festiwalu Kraków 2000, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz PZU SA Kraków zapewniły środki na zorganizowanie wystawy Skarby Uniwersytetu Jagiellońskiego, która czynna była od maja do końca października. Z kolei Fundacja Energetyka na rzecz Polski Południowej, Jaworzno, Narodowy Bank Polski, Browar Okocim SA Brzesko, „Diora” SA Dzierżoniów, Glaxo Wellcome SA, Kraków, Pracownia Aparatury Naukowej, Kraków, Zakład Energetyczny Kraków SA przyczyniły się do powstania stałej ekspozycji interaktywnej Nauki dawne i niedawne. Wspomniana powyżej ekspozycja rzeźby i malarstwa średniowiecznego powstała dzięki wsparciu ze strony Zakładu Tworzyw Sztucznych „Gamrat” SA z Jasła oraz Zakładu Energetycznego Kraków SA. Również wystawa okresowa, prezentująca życie i dorobek profesora Romana Ingardena, to efekt pomocy i wsparcia wielu osób.

Warto przypomnieć, że dzięki Fundacji Electrcit? de France, Polska oraz Elektrociepłowni Kraków SA Collegium Maius uzyskało, doskonale zaprojektowane przez twórcę iluminacji Wersalu, oświetlenie swojej fasady. Dzięki temu średniowieczny gmach Muzeum UJ wspaniale prezentuje się po zmroku. Ubezpieczenie majątkowe tego budynku sfinansował PZU SA.

Trwające ciągle w Collegium Maius remonty i konserwacje nie byłyby możliwe, gdyby nie pomoc Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa. W minionym roku środki przekazane przez Komitet umożliwiły renowację piwnic i dachu oraz konserwację polichromii i nagrobka św. Jana Kantego. Prof. S. Waltoś podkreślił, że Muzeum UJ niemal całą swoją działalność wystawienniczą oraz zakup nowych eksponatów finansuje ze środków pozyskiwanych od sponsorów, jedynie płace pracowników pochodzą z budżetu uniwersytetu. Bardzo pomocne w pozyskiwaniu darczyńców są media, które nie tylko chętnie przekazują informacje o mecenacie, ale także aktywnie pomagają szukać kolejnych darczyńców.

Leszek Śliwa

Kosmiczny Program Edukacyjny

W problematyce badań kosmosu zagadnienia popularyzacji są jedną z podstawowych kwestii. Wszyscy słyszymy na temat przestrzeni kosmicznej, wszyscy ją widzimy oglądając niebo, natomiast nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak wiele w codziennym życiu zawdzięczamy badaniom kosmicznym. – Kosmos wyprzedza technologicznie nie tylko rynek, ale także świadomość wielu obszarów działalności ludzkiej – mówi prof. Stanisław Kłos, dyrektor Centrum Badań Kosmicznych PAN. Jednak technologie kosmiczne nie trafiają na rynek dostatecznie szybko, nie cieszą się zainteresowaniem przedsiębiorstw i organizacji, które mogłyby z nich korzystać. – Czy zatem należy z nimi docierać do umysłów ukształtowanych? – pyta prof. Kłos. – Czy raczej do umysłów młodych, chłonnych, otwartych, które w najbliższej przyszłości będą w stanie zaimplementować te techniki na grunt życia codziennego?

CBK od kilku lat bierze udział w popularyzacji badań kosmicznych, uczestnicząc w Pikniku Naukowym i Festiwalu Nauki. Teraz, wspólnie z kanałem telewizyjnym Discovery, tworzy Kosmiczny Program Edukacyjny. Sprawy organizacyjne i techniczne należą do Discovery, CBK daje treści. Edukacja ma formę konkursu skierowanego do uczniów gimnazjów. Zgłosiło się dotychczas 16,6 tys. uczniów z 888 gimnazjów. Najlepszy uczestnik polskiej edycji konkursu pojedzie (wraz z rodzicami) na poligony kosmiczne do USA. Program jest globalny i spotkają się tam laureaci konkursów z całego świata. Równolegle na stronie internetowej CBK pojawiają się „slajdy” wiedzy o kosmosie. Młodzi ludzie mogą je oglądać i za pośrednictwem Internetu zadawać specjalistom z CBK pytania. Od września projekt powinien być już w pełni interaktywny. W ramówce DC będą pojawiały się filmy dotyczące pewnych zagadnień kosmicznych, np. wybuchów na Słońcu. Obraz telewizyjny zostanie zmiksowany z obrazem internetowym, a oglądający będzie mógł się włączyć do dyskusji w CBK. – Będziemy oglądać filmy razem z uczniami – mówi prof. Kłos – i będziemy odpowiadać na pytania zainteresowanych określonymi zagadnieniami. Kosmiczny Program Edukacyjny będzie wykorzystywał filmy standardowo emitowane w telewizji, stąd przedsięwzięcie jest tanie, chodzi tylko o organizacyjne dopasowanie technologii telewizyjnej z satelitarnym łączem internetowym. – A to potrafimy w CBK zrobić – kończy prof. Kłos.

(pik)

UMK na Spitsbergenie

Wśród lodowców

Stacja Polarna Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu jest najdalej na północ wysuniętą polską placówką badawczą. Leży w północno-zachodniej części Spitsbergenu, w zachodniej części Ziemi Oskara II, w północnej części nadmorskiej niziny Kaffi?yra. Usytuowana jest 150 m od brzegu morskiego, u podstawy moren czołowych lodowca Aavatsmarka. Wybór miejsca na budowę stacji nie był przypadkowy – w 1938 r. w tym rejonie badania geomorfologiczne prowadził prof. Mieczysław Klimaszewski, toteż celem pierwszej toruńskiej wyprawy polarnej w 1975 r. było przeprowadzenie badań porównawczych. Założono też wówczas stację, która do dziś służy polskim polarnikom.

Bazując w Stacji Polarnej UMK na Spitsbergenie pracowało do tej pory 19 ekspedycji wiosennych i letnich, w których łącznie uczestniczyło 140 osób. Głównym celem zatrzymujących się w niej wypraw naukowych jest badanie zimowej akumulacji na lodowcach w rejonie Kaffi?yry. Największy nacisk położony jest na badania glacjologiczne. Obiektem szczegółowych badań glacjologicznych, hydrologicznych i geomorfologicznych jest lodowiec Waldemara o powierzchni zaledwie 2,7 km2. Obok zadań badawczych, stacja pełni rolę placówki szkoleniowo-dydaktycznej.

Stacja Polarna UMK może przyjąć 7 osób o każdej porze roku. Oprócz budynku głównego tworzą ją magazyn żywności oraz sauna, pełniąca także rolę suszarni i pralni. Stacja opalana jest węglem, drewnem i gazem propan-butan, dwa agregaty dostarczają prąd, łączność radiową zapewnia stacja VHCF. W wyposażeniu znajdują się również łodzie motorowe i skutery śnieżne. W latach 90. stacja przeszła generalny remont i modernizację.

(knc)

Lubelska stacja polarna

15 lat wioski Calypso

Przed 15 laty w Calypsobyen na zachodnim wybrzeżu fiordu Recherche założona została lubelska stacja polarna. Stworzenie takiej bazy było koniecznością w obliczu planowanych przez Instytut Nauk o Ziemi UMCS interdyscyplinarnych badań środowiska naturalnego Spitsbergenu. Calypsobyen była na początku XX w. osadą górniczą, później z drewnianych zabudowań korzystali traperzy, aż wreszcie całe osiedle stało się skansenem. Po niezbędnych remontach „wioska Calypso” została zaadaptowana do potrzeb wypraw naukowych. Największy barak, usytuowany bezpośrednio na plaży, prostopadle do linii brzegowej, przystosowano na miejsce do zakwaterowania. Znajdujące się nieopodal dwa połączone baraki stanowią magazyn żywności oraz „warsztat” pracy meteorologa. Trzeci, najstarszy ze wszystkich, dwuizbowy budynek pełni funkcję laboratorium hydrologicznego. Pobliska szopa została z kolei przeznaczona na magazyn sprzętu pływającego.

Calypsobyen stało się funkcjonalnym i atrakcyjnym miejscem badań naukowych w rejonie południowego Bellsundu. Jest to stacja letnia, gotowa na przyjęcie jednorazowo 15 osób. Korzystają z niej nie tylko lublinianie. Niejednokrotnie także inni znajdowali tu schronienie w różnych porach roku. Niestety, nie zawsze zachowując się odpowiedzialnie. Przed 3 laty w głównym budynku stacji wybuchł, na szczęście niegroźny, pożar. Od kilku lat stałym gościem jest tu... niedźwiedź, którego wizyta w 1998 r. wyrządziła największe straty – zwierzę zdemolowało budynki i zniszczyło zapasy żywności.

Lubelska stacja stanowiła bazę 14 letnich wypraw polarnych UMCS. Większością kierował prof. Kazimierz Pękala. Trwały od 42 do 115 dni. W sumie na Spitsbergenie spędzono prawie 2,5 roku. Od chwili powstania stacji tylko w 1997 r. ekspedycja nie doszła do skutku. W pierwszych dwóch wyprawach uczestniczyło najwięcej osób – 14. Później, z roku na rok, z uwagi na skromne środki finansowe, wyprawy były krótsze i mniej liczne. Badania prowadzone przez Wydział Biologii i Nauk o Ziemi UMCS – głównego organizatora – dotyczą: geomorfologii, geologii, gleboznawstwa, hydrologii, klimatologii i meteorologii, ochrony środowiska, botaniki, fizjologii roślin, biochemii oraz radiochemii. Transport lubelskich polarników z Warszawy do Longyearbyen – osiedla na Spitsbergenie, będącego siedzibą norweskiej administracji – odbywa się drogą lotniczą, kiedyś via Moskwa, a od 1991 roku via Kopenhaga, Oslo, Troms?. Do bazy Calypsobyen wyprawy docierają helikopterem lub drogą morską. W tym roku, na przełomie czerwca i lipca, lubelscy polarnicy planują kolejną, już 15. ekspedycję na Spitsbergen.

(mak)

Badania naukowe

Przeszłość z izotopów

Badania izotopowe próbek geologicznych z różnych rejonów Europy i Azji pozwalają wyjaśnić zagadkę „wielkiego wymierania” – globalnej katastrofy biologicznej sprzed 250 mln lat, kiedy wyginęło prawie 90 proc. wszystkich żyjących wówczas gatunków zwierząt.

Utworzona niedawno w Instytucie Paleobiologii PAN, przy współpracy z Instytutem Nauk Geologicznych PAN, nowoczesna pracownia badań izotopowych pozwala śledzić obieg węgla i tlenu na Ziemi w dawnych epokach geologicznych. Ze zmian wzajemnych proporcji izotopów tych pierwiastków można uzyskać informacje o zmianach klimatycznych i przyrodniczych w przeszłości.

– Prowadzone są obecnie badania stosunków izotopowych węgla i tlenu w skałach wapiennych i szkieletach kopalnych zwierząt z różnych stanowisk paleogeograficznych z okresu górnego permu, sprzed 25 mln lat – mówi dr Krzysztof Małkowski, kierownik laboratorium.

Badania materiałów z Chin – i, dla porównania, z Polski – prowadzone przez prof. Huberta Szaniawskiego z Instytutu Paleobiologii PAN, dostarczyły nowych danych o mechanizmie „wielkiego wymierania” u schyłku okresu permskiego. Nastąpił znaczny wzrost zawartości dwutlenku węgla w wodzie oceanicznej i atmosferze, co można porównać do efektu cieplarnianego. Nastąpiły zmiany chemizmu wód i składu atmosfery, na co nałożyły się zmiany klimatu. Większość z żyjących wówczas gatunków nie przeżyła tych zaburzeń. Nastąpiło „wielkie wymieranie”, a po nim eksplozja życia, ale już w nieco innej postaci. Badania te powiązane są z pracami z zakresu paleogeografii – odtwarzaniem rozkładu dawnych lądów i mórz – a szczególnie zasięgu oceanów w różnych epokach geologicznych.

(amar)

Więcej o Instytucie Paleobiologii PAN w następnym numerze „FA”.

Nagrody wydziaŁowe PAN

WydziaŁ V 
Nauk Rolniczych, Leśnych i Weterynaryjnych:

Nagroda im. Michała Oczapowskiego z zakresu ochrony roślin przyznana została prof. Michałowi Brzeskiemu z Instytutu Warzywnictwa w Skierniewicach za książkę Nematodes of Tylenchina in Poland and temperate Europe.

Nagrody indywidualne za prace badawcze otrzymali: z zakresu nauk o żywności – dr inż. Mariusz Piskuła z Instytutu Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności PAN w Olsztynie za badania nt. fizjologicznych funkcji flawonidów żywności; z zakresu agrofizyki – doc. dr hab. Henryk Sobczuk z Instytutu Agrofizyki PAN w Lublinie za pracę Opis stanu fizycznego gleby jako ośrodka nieuporządkowanego na przykładzie krzywych retencji wody.

Dyplomy uznania za prace badawcze przyznano: z zakresu biologii rozrodu zwierząt – dr Dorocie Tomaszewskiej-Zarembie i prof. Franciszkowi Przekopowi z Instytutu Fizjologii i Żywienia PAN w Jabłonnej za prace nt. neuroendokrynologicznej regulacji uwalniania gonadoliberyny (LHRH) u owcy w warunkach stresogennych; z zakresu nauk zootechnicznych – dr. Jarosławowi O. Horbańczukowi z Instytutu Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN w Jastrzębcu za badania nt. użytkowania mięsnego oraz oceny jakości mięsa strusi i emu; z zakresu agrofizyki – doc. dr. hab. Grzegorzowi Józefaciukowi z Instytutu Agrofizyki PAN w Lublinie za pracę Zmiany własności powierzchniowych gleb i minerałów ilastych w procesach zakwaszania i alkalizacji. Badania modelowe.

WydziaŁ VI 
Nauk Medycznych:

Medal im. Jędrzeja Śniadeckiego przyznano prof. Wiesławowi Wiktorowi Jędrzejczakowi z Akademii Medycznej w Warszawie.

Zespołowe Nagrody Naukowe przyznano: prof. Andrzejowi Pilcowi, dr hab. Marii Bijak, mgr. Piotrowi Barańskiemu z Instytutu Farmakologii PAN w Krakowie za pracę Rola hipokamapalnych receptorów metabotropowych grupy I dla glutaminianu (mGluR) oraz rola kinazy białkowej zależnej od wapnia i kalmoduliny w mechanizmie działania terapii antydepresyjnych; prof. Pawłowi Kisielowi, dr. hab. Leonowi Strządale, dr. Januszowi Matuszykowi z Instytutu Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu za prace dotyczące roli mechanizmów molekularnych selekcji tymocytów w powstawaniu chłoniaków grasicznych myszy z transgenicznym TCR; dr. hab. Włodzimierzowi Maślińskiemu, dr Ewie Kontny, dr Marii Ziółkowskiej z Instytutu Reumatologicznego w Warszawie za prace dotyczące wzajemnych powiązań i mechanizmów prowadzących do produkcji cytokin prozapalnych.

WydziaŁ VII 
Nauk o Ziemi i Nauk 
Górniczych:

Nagrodę im. Maurycego Piusa Rudzkiego w dziedzinie geofizyki, oceanologii i meteorologii otrzymał dr Paweł Schlichtholz z Instytutu Oceanologii PAN za pracę Modelowanie przepływów mas wodnych w Cieśninie Fram.

Nagrodę im. Eugeniusza Romera w dziedzinie geografii, geodezji i kartografii przyznano dr. Tomaszowi Komornickiemu z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN za pracę Granice Polski. Analiza zmian przenikalności w latach 1990-1996.

Nagrodę im. Jana Olafa Chmielewskiego w dziedzinie gospodarki przestrzennej oraz ochrony i kształtowania środowiska otrzymała dr Małgorzata Pawłowska z Instytutu Inżynierii Ochrony Środowiska Politechniki Lubelskiej za pracę Możliwość zmniejszenia emisji metanu z wysypisk na drodze jego biochemicznego utleniania w rekultywacyjnym nadkładzie glebowym – badania modelowe.

Nagrodę im. Wawrzyńca Teisseyre’a w dziedzinie geologii przyznano dr. Jerzemu Nitychorukowi z Instytutu Geologii Podstawowej Uniwersytetu Warszawskiego za pracę Climate reconstruction from stable-isotope composition on the Mazovian Interglacjal (Holsteinian) lake sediments in eastern Poland.

Nagrodę im. Ignacego Domeyki w dziedzinie nauk mineralogicznych otrzymał dr Marek Awdankiewicz z Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego za pracę: Volcanism in a late Variscan intramontane trough: Carboniferous and Permian volcanic anters of the Intra-Sudetic Basin, SW Poland oraz Volcanism in a late Variscan intramontane trough: the petrology and geochemistry of the Carboniferous and Permian volcanic rocks in the Intra-Sudetic Basin, SW Poland.

ELE

Nominacje Profesorskie

15 stycznia br. Prezydent RP wręczył akty nadania tytułu naukowego profesora 76 nauczycielom akademickim oraz pracownikom nauki.

NAUKI BIOLOGICZNE: Janusz Andrzej Błaszkowski (AR Szczecin), Gabriela Lorenc-Plucińska (Instytut Dendrologii PAN, Kórnik), Lech Jan Stempniewicz (UG), Bogusław Wiłkomirski (UW).

NAUKI CHEMICZNE: Jerzy Kazimierz Siepak (UAM, Poznań).

NAUKI EKONOMICZNE: Aurelia Klara Bielawska (Usz.), Janusz Waldemar Ostaszewski (SGH, Warszawa), Aleksy Józef Pocztowski (AE, Kraków).

NAUKI FARMACEUTYCZNE: Maria Halina Borawska (AM, Białystok), Jadwiga Szymańska (AM, Łódź), Halina Jadwiga Wysokińska (AM, Łódź).

NAUKI FIZYCZNE: Stefan Jan Giller (UŁ), Stanisław Józef Lewandowski (Instytut Fizyki PAN, Warszawa), Maciej Przanowski (PŁ), Alicja Ratuszna (UŚ, Katowice), Feliks Stanisław Stobiecki (Instytut Fizyki Molekularnej PAN, Poznań), Władysław Żakowicz (Instytut Fizyki PAN, Warszawa).

NAUKI HUMANISTYCZNE: Wiesław Stanisław Banyś (UŚ, Katowice), Franciszek Bereźnicki (Usz.), Andrzej Tadeusz Bogaj (Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa), Karol Boromeusz Janowski (UwB), Mieczysław Malewski (Uwr.), Anna Kazimiera Opacka (UŚ, Katowice), Joanna Papuzińska-Beksiak (UW), ks. Stanisław Piech (PAT, Kraków), Wojciech Sławomir Smoczyński (UW), Wacław Józef Walecki (UJ, Kraków), Adam Ignacy Wątor (Usz.), Weronika Wilczyńska (UAM, Poznań).

NAUKI MATEMATYCZNE: Tomasz Natkaniec (UG), Jan Józef Stochel (UJ, Kraków).

NAUKI MEDYCZNE: Anna Bożena Andrzejewska (AM, Białystok), Danuta Chlebna-Sokół (AM, Łódź), Tadeusz Mikołaj Cieślik (ŚAM, Katowice), Anna Stanisława Czech (AM, Warszawa), Andrzej Dąbrowski (AM, Białystok), Bożena Góraj (AM, Łódź), Mirosława Kazimiera Grałek (AM, Łódź), Bogumił Leon Kmieć (AM, Łódź), Aleksandra Anna Kochańska-Dziurowicz (ŚAM, Katowice), Zofia Maria Krzystolik (PAM, Szczecin), Władysław Lasoń (Instytut Farmakologii PAN, Kraków), Włodzimierz Jerzy Musiał (AM, Białystok), Michał Powolny (Centralny Szpital Kliniczny MSWiA, Warszawa), Marek Zbigniew Wojtukiewicz (AM, Białystok), Lech Kazimierz Zimnoch (AM, Białystok).

NAUKI O KULTURZE FIZYCZNEJ: Andrzej Stanisław Pawłucki (AWF, Gdańsk).

NAUKI O ZIEMI: Jan Tkocz (UŚ, Katowice), Maria iwona Żmijewska (UG).

NAUKI PRAWNE: Teresa Kamila Bińczycka-Majewska (UŁ).

NAUKI ROLNICZE: Tadeusz Tomasz barowicz (Instytut Zootechniki, Kraków), Włodzimierz Dolata (AR, Poznań), Ryszard Gąszczyk (AR, Lublin), Jan Wiesław Matras (AR, Lublin), Jan Piotr Niemiec (SGGW, Warszawa), Władysław Nowak (AR, Wrocław), Antoni Przybył (AR, Poznań), Jerzy Adam Wilde (UWM, Olsztyn), Janusz Zimny (Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Radzików).

NAUKI TECHNICZNE: Andrzej Wacław Buchacz (PŚ, Gliwice), Józef Stanisław Dańko (AGH, Kraków), Stefan Jackowski (PR), Kazimierz Stanisław Jakubiuk (PG), Jan Łaskawiec (PŚ, Gliwice), Mieczysław Metzger (PŚ, Gliwice), Andrzej Michalski (PW), Andrzej Zbigniew Piegat (Psz.), Stanisław Rosłoniec (PW), Jerzy Sobota (AR, Wrocław), Stanisław Stryczek (AGH, Kraków), Edward Tadeusz wantuch (PK), Hanka Ludmiła Zaniewska (SGGW, Warszawa), Mariusz Maciej Ziółko (AGH, Kraków). 

NAUKI WETERYNARYJNE: Mirosław Kleczkowski (SGGW, Warszawa), Stefan Grzegorz Pierzynowski (Uniwersytet w Lund, Szwecja), Wojciech Wacław Szweda (UWM, Olsztyn).