Badania naukowe

Trzeba doprowadzić do innego uczenia filozofii. Ratio studiorum musi być dostosowana nie do wizji ideologicznej, ale „prawdziwościowej” i kontemplacyjnej.

Rozmowa z prof. Stefanem Swieżawskim,
filozofem i historykiem filozofii,
laureatem Nagrody FNP za rok 2001

 Panie Profesorze, Dzieje klasycznej filozofii europejskiej otrzymały kilka bardzo znaczących nagród. Zostały uznane za jedną z najważniejszych książek, jakie ukazały się w roku 2001. To bardzo budujące, bo zdaje się świadczyć o zainteresowaniu filozofią, o zapotrzebowaniu na filozofię, a często utyskujemy na ich brak, zwłaszcza wśród młodego pokolenia.
– Książka trafiła w jakiś ważny punkt i to cieszy bardziej niż uznanie dla mnie, jako autora. Dotychczas ta epoka, która, moim zdaniem, jest ogromnie ważna, była jakby zacieniona – jej filozofia, jej duchowość.

– Średniowiecze?
– Tak jest. Novum tego ujęcia, jakie zaproponowałem, stanowi potraktowanie filozofii średniowiecznej nie jak nie wiadomo skąd wziętego wtrętu w dzieje filozofii, ale jako kulminacji procesu duchowego, który się toczy od głębokiej starożytności. I ta kulminacja stanowi pewną całość. Filozofia klasyczna to jest ta filozofia, która siebie nie zdradziła – w tym sensie, że centralnym jej punktem, jej „sercem” pozostaje filozofia bytu (filozofia „pierwsza” w nomenklaturze Arystotelesa), później nazwana metafizyką.

W momencie, kiedy to serce przestaje zajmować miejsce centralne, filozofia zmienia swój charakter. Nastąpiło to w epoce nowożytnej. metafizyka przeszła na margines.

– Jak się zaczęła filozofia klasyczna w starożytności?
– Przede wszystkim trzeba pamiętać, że ma ona rozmaite korzenie: chińskie, indyjskie (gdzie mamy całą gamę rozmaitych orientacji), afrykańskie (w Egipcie), przedkolumbijskie (w Ameryce). Filozofia grecka, którą uważamy za poprzedniczkę średniowiecznej, jest jej korzeniem europejskim.

– Czy istnieją nawiązania do tych dalszych korzeni? Czy też są tylko analogie?
– W epoce hellenistycznej zwłaszcza, były faktyczne nawiązania poprzez wielkie kontakty religii manichejskiej, przez buddyzm, który infiltrował do Aleksandrii. Grecy nazywali mędrców hinduskich gymnosofiste, tzn. „nadzy mędrcy”, ale wiedza o tym jest bardzo niekompletna i, powiedziałbym, płytka. Jesteśmy bardzo daleko od tego, żeby móc się pokusić o globalną historię filozofii, która uwzględniałaby wszystkie jej korzenie.

– A powinna powstać taka historia?
– Powinna. Jest to ogromnie trudne, dlatego że każda z tych filozofii starożytności wytworzyła swój język, swój styl, każda ma charakterystyczną dla siebie linię rozwojową, którą trzeba bardzo żmudnie odtwarzać. Filozofia bytu jest czymś bardzo naturalnym dla człowieka. Zawsze była i zawsze w powiązaniu z problematyką religijną.

– Odsłonięcie wszystkich korzeni, które Pan wymienił, mogłoby przynieść jakieś bardzo uniwersalne podejście do zagadnień właśnie religijnych.
– Z pewnością. W moich książkach używam określenia „europejska”, żeby zaznaczyć, że nie uważam jej za jedyną.

– A czy Pan hierarchizuje? Czy europejska filozofia jest w rozwoju najdalej, najwyżej...?
– Jej wielkim plusem było to, że rozwijała się bardzo racjonalnie – za sprawą logiki zaszczepionej filozofii greckiej – od początku. Myślę, zresztą, że logika jest i gdzie indziej, ale trudniejsza do odkrycia.

– Jeśli mówimy o „korzeniach”, to filozofia grecka nie jest jedynym spośród tych korzeni bliższych średniowieczu?
– Naturalnie, że nie. Jest najstarszym, obok judaizmu. Potem doszedł islam, ale przede wszystkim chrześcijaństwo. Na tych fundamentach rozwijała się filozofia. Ojcowie Kościoła bardzo mocno przejęli filozofię grecką. Patrystyka, zarówno wschodnia, jak łacińska, była etapem pośrednim, z którego wyrosła łacińska filozofia średniowieczna, bardzo mocno jednak inspirowana również przez myśl arabską. W tym okresie, w okresie wojen krzyżowych, myśl arabska wyprzedzała europejską mniej więcej o sto lat. Szkoły arabskie były daleko lepsze niż katedralne szkoły w Europie. Dopiero w wiekach XII-XIII zaczyna się wyrównywanie. Powstawały uniwersytety, ale gdyby nie było tego podkładu arabsko-żydowskiego, nie byłoby wielkiej nauki łacińskiej, z której jesteśmy dumni.

Przez cały niemal wiek XII działało wspaniałe środowisko w Toledo. Maurowie, czyli Hiszpanie oraz Arabowie religii mahometańskiej, uczeni żydowscy i chrześcijańscy, żyli w zgodzie (dopiero później zaczęły się prześladowania żydów), bardzo ściśle i bardzo owocnie ze sobą współpracowali.

Drugim takim środowiskiem była Sycylia, także Neapol. Tłumaczono tam największe dzieła filozofii greckiej, najpierw na język arabski, następnie z arabskiego na hebrajski, a potem z arabskiego i hebrajskiego na łacinę. W ten sposób pierwsze teksty filozoficzne przychodziły do uczonych europejskich. Pamiętajmy także o tym, że w południowych Włoszech funkcjonowały wtedy szkoły, gdzie uczono greki, co ułatwiało tłumaczenia, jakkolwiek Dialogi Platona przełożono dopiero w XV wieku. W średniowieczu znany był w całości tylko Timajos, może najmniej „platoński” spośród dialogów. Bardzo wzruszające są opowieści o tym np., jak Karol Wielki tak bardzo kochał grekę, której nie znał, że sypiał opierając głowę na kodeksie greckim!

– Co wniosło średniowiecze europejskie?
– Panuje błędne mniemanie, że średniowiecze „ochrzciło” Arystotelesa. Średniowiecze przejęło Arystotelesa, obok wielu innych, i na tej bazie zaczęło budować dalsze konstrukcje refleksji filozoficznej. Moim zdaniem, rozmaite wątki, które u Arystotelesa były w zalążku, zostały rozwinięte. Przede wszystkim problem istnienia. Jest to najważniejszy punkt filozofii bytu. Jeżeli całą kwestię bytu rozważamy tylko od strony istoty, tzn. pytania – co to jest, kto to jest?, a nie zaczynamy od poznania – czy jest i dlaczego jest?, to jesteśmy w sferze tzw. esencjalizmu, czyli rozważania istoty rzeczy, natomiast kiedy stawiamy pytanie dotyczące istnienia – co to znaczy, że istnieje, to dotykamy rzeczywistości najgłębiej. W moim przekonaniu, filozofią, która najdalej posunęła tę refleksję, jest myśl św. Tomasza, który miał tę genialność postawienia problemu istnienia w samym centrum filozofii. Było to nieśmiało zaznaczone w filozofii starożytnej – późnogreckiej i, przede wszystkim, arabskiej (Avicenna) – ale dopiero Tomasz bardzo wyraźnie to wypowiedział. Jeśli pani pyta, co wniosło średniowiecze, to najważniejszy jest proces rozwijania problematyki istnienia, przy którym, oczywiście, mnóstwo innych się toczyło.

– Dzięki czemu stało się w ogóle możliwe podjęcie tej problematyki, postawienie pytania o istnienie i o przyczynę istnienia?
– Inspiracją był problem stworzenia, podstawowy dla chrześcijaństwa i dla judaizmu. Tego problemu właściwie w filozofii greckiej nie ma, bo Demiurg nie jest stwórcą, to jest twórca, geniusz, który tworzy z jakiegoś materiału już istniejącego. Stworzenie ex nihilo to problem zawarty w Biblii. Refleksja biblijna, żydowska i chrześcijańska, także arabska, inspirują myśl filozoficzną w tym kierunku.

– Św. Tomasz to kulminacja refleksji nad problematyką stworzenia, zatem i problematyką istnienia?
– Ja uważam, że tak, ale to był bardzo powolny proces. Zmierzała do tego cała myśl grecka. Platon mówi w jednym ze swoich listów – jest to bardzo wstrząsające: Jak trudno znaleźć ojca wszechrzeczy. A znalazłszy go jeszcze trudniej o nim mówić. Politeizm grecki, bardzo piękny, jednak nie zadowalał, szukano Boga pośród bogów. Jak się czyta Fedona czy Fajdrosa to zadziwia, do jakiego stopnia sprawa nieśmiertelności duszy i jedynego Boga jest tam obecna, jest właściwie koniecznością, ale nieśmiało formułowaną, bo to była herezja.

Podobnie sprawą fundamentalną jest koncepcja człowieka. Po szkole filozofii greckiej łatwiej było przyjąć duchowość duszy ludzkiej aniżeli uznać fakt Zmartwychwstania. Kiedy św. Paweł w Areopagu mówił o Zmartwychwstaniu, wołali: Będziemy cię słuchać jutro, dzisiaj nie mów już o tym... Grecy nie byli w stanie tego pojąć i przyjąć.

Dogmat Wcielenia i dogmat Zmartwychwstania – wielka obrona godności ciała ludzkiego – to są prawdy wywołujące najwięcej sprzeciwu. Dopiero Tomasz zdecydowanie je wypowiedział i za nimi się opowiedział. Ale właściwie do dziś w duszpasterstwie chrześcijańskim dominuje hiperspirytualizm, tzn. podejście, w którym człowiek to jest przede wszystkim dusza, tylko dusza się liczy. A zgodnie z Biblią, liczy się cały człowiek. Bardzo ciekawe, jak o tym marzył Luter, pragnąc owego totus homo i buntując się przeciwko jednostronności spirytualistycznej, która na pewno jest deformacją. Niestety, nie zetknął się z koncepcją atropologiczną Tomasza z Akwinu. Myślę, że gdyby ją poznał, może inaczej potoczyłyby się losy Kościoła w tamtym okresie.

– Filozofia Tomasza z Akwinu była w swojej epoce zgoła rewolucyjna...
– Tak jest. Zająłem się specjalnie XV wiekiem, ponieważ uważam, że jest to okres niezmiernie ważny, a lekceważony przez historyków filozofii. Tworzyły się podstawy myślenia nowożytnego. I pojawiło się bardzo dużo błędów, które dzisiaj widzimy, a których źródło tkwi w teokratycznej koncepcji Kościoła, tzn. w politycznym dążeniu do potęgi państwowej Kościoła. Było ono uzasadnione wielkim zagrożeniem tureckim – w 1453 roku upadł Konstantynopol. Wtedy nastąpiło to, co jest jakby okropnym grzechem pierworodnym, który do dziś skutkuje: mianowicie teologia i filozofia zostały przekształcone w ideologię – katolikiem jest tylko ten, kto przyjmuje określone założenia ideologiczne. Jako ideologię obowiązującą wybrano filozofię św. Tomasza. I to popsuło myśl św. Tomasza, przysłużyło się fatalnie teologii, filozofii i Kościołowi. Rozpoczął się wtedy proces zatrzymany dopiero przez Vaticanum secundum. Jest to sprawa ogromnej wagi w dziejach myśli chrześcijańskiej.

– Czy temu procesowi ideologizacji nie próbowano się przeciwstawić?
– Pewne próby były. Wielką zasługą Leona XIII było to, że przez encyklikę Aeterni Patris, która, owszem, miała ideologiczny charakter, zainicjował bardzo poważne studia naukowe nad filozofią i teologią średniowieczną. Od tego momentu zaczęła się rewizja.

– Pan Profesor ma tu ogromne zasługi. A jak daleko ta rewizja postąpiła?
– Moim zdaniem, już dość daleko. Na soborze mówiło się, że kończy on dwie epoki: konstantyńską – Kościół, jako państwo i religia państwowa, i tomistyczną, co zawsze podkreślał ks. Tischner. Tomizm przestał być obowiązkowy. To jest bardzo ważne, bo filozofia nie jest obowiązkowa. Nigdy! Musi być wolna. Musi być owocem wyboru, a nie jakiegokolwiek nakazu. Sobór to uznał, choć z wielkimi oporami.

– Rozumiem, że jednak Kościołowi posoborowemu zależy na tym, żeby tomizm – oczyszczony z ideologii – się przyjmował?
– Tak, ale to jest zupełnie inne podejście. Nie nakazanie doktryny, tylko wskazanie, że tomizm jest, zdaniem bardzo wielu ludzi, tą filozofią, która możliwie najdalej posunęła refleksję nad rzeczywistością.

– Czy od soboru pojawiło się w tej filozofii coś nowego, czy też trwa ciągle proces „oczyszczania”?
– Przede wszystkim trzeba doprowadzić do innego uczenia filozofii. Ratio studiorum musi być dostosowana nie do wizji ideologicznej, ale „prawdziwościowej” i kontemplacyjnej. Filozofia i teologia mają być kontemplacją, szkołą kontemplacji. To są wielkie przemiany wymagające ogromnego trudu i wielu prób. Dominikanie mają tu wielkie zasługi – zrozumieli tę potrzebę i zmieniają styl swojej pedagogiki.

– Czy można jeszcze rozwinąć myśl św. Tomasza?
– Filozofia rozwija się inaczej niż nauki szczegółowe. W matematyce np. czy fizyce, jakiś nowy typ hipotez zastępuje te, które są już niewystarczające. Nie rozumiano tego w wieku XV-XVI, stąd te straszne zaślepienia i potępienia – Kopernika, Galileusza... Myślano, że ktoś, kto się sprzeciwia fizyce arystotelesowskiej, niszczy tym samym filozofię i teologię. A jest inaczej. Refleksje filozoficzne ludzi starożytności czy ludzi średniowiecza nie tracą swojej wartości. Ciągle mają tę samą wartość. W filozofii nie czekamy na jakieś novum. Ona się, można powiedzieć, pogłębia. Staje się bardziej uzasadniona.

– Gdzie można znajdować te głębsze uzasadnienia?
– Bardzo trudno powiedzieć. Trochę to zależy od konstytucji człowieka. Kiedy wykładałem metafizykę, obserwowałem, że niektórzy z moich słuchaczy „chwytali” tę problematykę, a inni nie. Dajmy na to takie zagadnienie: jaka jest różnica między bytem naturalnym i wytworem. Cały świat dzieli się dychotomicznie na świat bytów naturalnych i świat wytworów. Byt jest z natury jeden, ma w sobie zasadę jedności. Jest nim roślina, zwierzę, człowiek, drobiny...

– To, co Pan Bóg stworzył?
– Tak. Nie jest nim żaden mebel, dom itp.

– Wydaje się, że nietrudno to zrozumieć.
– Nie tak łatwo. Jest to związane z zagadnieniem substancji. Jeśli stłuczemy filiżankę, to pytamy, czy to jeszcze jest filiżanka, czy to już jest czerep? Pamiętam olśnienie, jakiego doznałem uświadomiwszy sobie, niesłychanie mocno, że cały wszechświat tak dychotomicznie się dzieli. Wynikają stąd bardzo ważne, powiedziałbym, tropy refleksji nad rzeczywistością, nad bytem.

– Czy współcześnie istnieją, zdaniem Pana, inne niż tomizm, a równie płodne kierunki filozoficzne?
– Wydaje mi się, że tak, tylko musimy je zobaczyć i wyróżnić spośród rozmaitych koncepcji płytkich i przemijających.
W zakresie filozofii potrzebujemy także tego wielkiego ekumenizmu, jaki zaczął się w zakresie religii po soborze i tak bardzo przybrał na sile podczas pontyfikatu Jana Pawła II. Trzeba myśleć tak: Mam raczej szukać tego, co mnie łączy z różnymi orientacjami filozoficznymi, a nie klasyfikować je wedle błędów, jakie zawierają. Jest to zupełnie inne nastawienie niż to, które panowało przez wieki i ciągle jeszcze trwa.

Rozmawiała Magdalena Bajer

Komentarze