Najdalej idącym przejawem sowietyzacji nauki polskiej było wprowadzenie - w miejsce tradycyjnego asystowania wybranemu profesorowi - aspirantury, czyli systemu etatystycznego doboru i zinstytucjonalizowanego formowania pomocniczych pracowników nauki.
Powołując elitarny Instytut Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR, równolegle zaplanowano w Wydziale Nauki tego Komitetu wprowadzenie formy komplementarnej, również wypróbowanej w ZSRR - aspirantury. Uchwała Biura Politycznego, przyjęta wiosną 1950 roku, jako cel wskazywała „planowe regulowanie dopływu” kadr, ich „demokratyzację i doszkalanie polityczne”. Imienne listy aspirantów miał zatwierdzać aż minister - do niego należało też ustalenie, które wydziały czy katedry mogły wystąpić z odpowiednim wnioskiem. Aspirantura miała trwać zaledwie dwa lata - do czasu obrony pracy kandydackiej, wprowadzonej w miejsce tradycyjnego doktoratu. Za rozwój naukowy i postawę ideologiczną aspiranta miał odpowiadać jego „kierownik naukowy”, pisząc do ministerstwa coroczne sprawozdania. Program wykładów, seminariów i egzaminów miał być z góry ustalony, podobnie - po roku zajęć - temat pracy kandydackiej. Wyszkolonych aspirantów stawiano do „dyspozycji” ministerstwa w celu „uzyskania przydziału pracy”. Już w roku 1950 zamierzano uruchomić 100 stypendiów aspiranckich, w następnych latach po 500.
System uruchamiano poza prawem - dopiero ustawa z 15 grudnia 1951 roku wprowadziła oficjalnie aspiranturę. Ministerialny decydent Włodzimierz Michajłow już 18 sierpnia 1950 roku powiadamiał uczelnie i instytuty o powołaniu aspirantury w celu „podniesienia poziomu ideowego i fachowego kadr naukowych”. Nakazywał przeprowadzić akcję rekrutacyjną poprzez komisje z udziałem przedstawicieli POP PZPR oraz Zarządu ZAMP. Podstawą działań miał być załączony „Tymczasowy regulamin aspirantury krajowej”.
Dopiero po roku przygotowano uchwałę Komitetu Rady Ministrów do spraw Kultury dotyczącą uruchomienia aspirantury, a 8 listopada 1951 roku Prezydium Rady Głównej do spraw Nauki i Szkolnictwa Wyższego zatwierdziło „Wykaz profesorów proponowanych na bezpośrednich kierowników pracy aspirantów”. Jak wynikało z „Notatki dla Obywatela Premiera w sprawie jednostek uprawnionych do nadawania stopni naukowych” (z 13 XI 1952), ministerstwo udzielało koncesji na prowadzenie aspirantury „z wyeliminowaniem katedr obsadzonych przez profesorów, którzy ze względu na swoją postawę naukowo-ideologiczną nie powinni kształcić młodej kadry naukowej”.
Rozporządzenie Rady Ministrów „w sprawie organizacji aspirantury naukowej” ukazało się dopiero z datą 26 kwietnia 1952 roku. Warunkiem uzyskania statusu aspiranta był nie tylko dyplom uczelni i zamiłowania, ale i złożenie przed komisją kwalifikacyjną „egzaminu ze znajomości podstaw marksizmu-leninizmu, języka rosyjskiego oraz obranej dyscypliny naukowej”. Obok pracy kandydackiej aspirant prowadził „studia nad materializmem dialektycznym i historycznym” oraz dwoma językami (w tym rosyjskim). Dodatkowe zatrudnienie - poza zleconymi zajęciami dydaktycznymi lub badawczymi (do sześciu godzin tygodniowo) - było zakazane.
Wprowadzenie systemu aspirantury władze połączyły z blokadą kształcenia drogą tradycyjną. W październiku 1951 roku akcja weryfikacji stypendystów naukowych wyeliminowała blisko połowę najzdolniejszych studentów (350 z 773). Wśród aspirantów aż 60 procent stanowiły osoby, które nie pracowały na stanowisku asystenta. Pojawił się więc mechanizm doboru kolejnych pokoleń pracowników nauki przez system - i na potrzeby systemu.
ogólnopolski miesięcznik