)
Od wiosny w Instytucie Społeczeństwa Wiedzy przy Fundacji Rektorów Polskich pracował zespół realizujący projekt „Nowe podejście do standardów kształcenia oraz wynikające z tego założenia dotyczące treści rozporządzenia ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego”. Pracom Zespołu udzieliła wsparcia firma Computerland S.A. (pełny tekst raportu końcowego można znaleźć na stronie internetowej Fundacji Rektorów Polskich www.frp.org.pl). Zespołem kierował prof. Andrzej K. Koźmiński, a grupę roboczą zespołu stanowili: prof. Ewa Chmielecka – sekretarz naukowy ISW i Zespołu, prof. Stanisław Chwirot – przewodniczący UKA, prof. Stefan Jackowski – dziekan Wydziału MiM UW, prof. Alicja Konczakowska – przewodnicząca KAUT, prof. Andrzej Kraśniewski – sekretarz generalny KRASP, prof. Józef Lubacz – dziekan Wydziału EiTI PW w latach 2002−05, prof. Leszek Pacholski – rektor UWr., dr Krzysztof Pawłowski – rektor WSB−NLU w Nowym Sączu, prof. Marek Ratajczak – prorektor AE w Poznaniu.
Rezultaty prac Zespołu poddawane były krytycznej ocenie grona osób zaproszonych do udziału w debacie nad tezami raportu. W debacie tej udział brali: Marcin Chałupka – Parlament Studentów RP, prof. Stefan Jurga – przewodniczący Komisji Akredytacyjnej KRASP 2002−05, prof. Franciszek Krok – prorektor ds. studiów PW, prof. Jan Madey – wiceprzewodniczący RGSzW, prof. Tadeusz Pomianek – rektor WSIiZ w Rzeszowie, Krzysztof Rutte – wiceprezes Zarządu Computerlandu S.A., prof. Włodzimierz Siwiński – wiceprzewodniczący PKA 2001−04, prof. Mieczysław Socha – sekretarz PKA, prof. Tadeusz Szulc – sekretarz stanu w MENiS, prof. Jerzy Woźnicki – dyrektor ISW.
Od marca do października 2005 zespół odbył sześć posiedzeń roboczych, opracował kilkanaście dokumentów cząstkowych dotyczących roli ministerstwa w sprawowaniu nadzoru nad szkolnictwem wyższym, modelu akredytacji w szkolnictwie wyższym w Polsce i Europie, modelu wewnętrznych systemów zapewniania jakości w uczelniach, European Qualification Framework, porównania rozwiązań standaryzacyjnych uprzedniej i obecnej ustawy o szkolnictwie wyższym, rozumienia zapisu „reguły kształcenia” i innych. 18 października 2005 przyjęto raport końcowy.
Zespół w toku swych prac rozważał możliwe warianty państwowej kontroli jakości i standaryzacji kształcenia na poziomie wyższym w Polsce. Brak w prawodawstwie europejskim rozwiązań analogicznych do dotychczasowych polskich standardów nauczania utrudnia wykorzystanie doświadczeń innych krajów. Zespół poparł opinię ekspertów OECD, wyrażoną w raporcie z 1996 roku: „There should be no central minimum programme requirements for particular subjects that can offer degrees, not even if these decisions are made by the ministry in consultation with a democratically elected Central Council. Various schools may wish to try new programmes, which may lead to new degrees”.
Podobne stanowisko można znaleźć w Proposal for a Recommendation of the Council and the European Parliament on further European co−operation in quality assurance in higher education: „Agreed set of standards should, however, not become straightjackets. Standards should be used as reference points, providing a common language to refer to (...) They would help to highlight similarities and differences between study programmes, without harmonising them. Universities and other higher education institutions should have freedom to differ, to innovate and to go beyond what is described in the agreed set of standards”.
W okresie obejmującym posiedzenia Zespołu pojawiły się dwa dokumenty o kluczowym znaczeniu dla rozpatrywanego zagadnienia, a mianowicie: komunikat z Bergen z 27 maja 2005, zawierający m.in. model akredytacji europejskiej oraz europejską ramową strukturę kwalifikacji absolwenta studiów wyższych, a także ustawa „Prawo o szkolnictwie wyższym” z 27 lipca 2005, proponująca nowe zasady standaryzacji studiów.
Zespół wziął pod uwagę te dokumenty w swoich pracach, stając wobec zadania wykorzystania nowej ustawy do przedstawienia propozycji zmiany dotychczasowej praktyki legislacyjnej w celu jej harmonizacji z procesami zachodzącymi w szkolnictwie wyższym w Europie. Uznano, że realizacja państwowej odpowiedzialności za jakość kształcenia poprzez centralną listę kierunków studiów oraz standardy nauczania w dotychczasowej formie ogranicza możliwości rozwijania innowacyjnych, oryginalnych programów studiów oraz powoduje stosowanie tej samej miary oceny do uczelni o odmiennych charakterach, misjach, tradycjach i zasobach kadrowych. Jednocześnie jest możliwa formalna realizacja obecnych standardów przez uczelnie, w których faktyczna jakość nauczania pozostawia wiele do życzenia.
Zaproponowano interpretację standardów kształcenia idącą w kierunku zwiększenia wymagań wobec mechanizmów zapewniania i kontroli jakości procesu dydaktycznego i rezultatów kształcenia przy jednoczesnym pozostawieniu uczelniom znacznej swobody w kształtowaniu treści studiów, szczególnie w odniesieniu do jednostek uczelni o wyróżniającej się pozycji w dziedzinie badań naukowych. Celem nowych standardów kształcenia ma być stworzenie: wytycznych pozwalających uczelniom na tworzenie i prowadzenie studiów o wysokiej jakości, warunków sprzyjających różnorodności form i treści kształcenia, w tym zwłaszcza ramowych treści kształcenia, warunków umożliwiających mobilność studentów, podstaw do opracowania skutecznego narzędzia kontroli jakości kształcenia dla PKA i MEN służących także eliminacji programów niespełniających standardów jakości kształcenia.
Ustawa „Prawo o szkolnictwie wyższym” (PSW) definiuje standardy kształcenia jako „zbiór reguł kształcenia na studiach wyższych, prowadzonych w różnych formach w ramach kierunków studiów, makrokierunków i studiów międzykierunkowych” oraz poleca właściwemu ministrowi wydanie rozporządzenia określającego ogólne standardy kształcenia wspólne dla kierunków oraz poziomów kształcenia, a także uwzględniające kwalifikacje absolwenta, ramowe treści kształcenia, czas trwania studiów i wymiar praktyk oraz wymagania w stosunku do różnych form studiów na poszczególnych kierunkach kształcenia.
Komunikat z Bergen zaleca krajom włączonym w Proces Boloński podjęcie prac nad krajowymi strukturami ramowymi kwalifikacji absolwentów i dostosowanie ich do europejskiej ramowej struktury kwalifikacji (European Qualification Framework – EQF). Kompetencje absolwenta wyrażone w postaci efektów kształcenia są podstawą budowania pozostałych elementów standardów kształcenia i standardów akredytacji. W Polsce nie opracowano dotąd takiej ramowej struktury, wobec czego zespół zaproponował ramowe kwalifikacje absolwenta, biorąc pod uwagę ogólne wytyczne EQF oraz innych dokumentów Procesu Bolońskiego i na tej podstawie budował schemat ramowych treści kształcenia.
Warunkiem koniecznym do wprowadzenia standardów dobrze służących jakości kształcenia jest określenie kryteriów pozwalających na właściwe wyodrębnienie kierunku studiów i ściślejsze ich powiązanie z dziedzinami nauki, co w konsekwencji powoduje zmniejszenie ich liczby i zagregowanie kierunków obecnie figurujących na liście MEN. Pożądane jest zbliżenie listy kierunków do obszarów kształcenia (patrz grupy komisji PKA, zapisane w art. 50, p. 4 PSW), tak aby zawierała ona na przykład takie dziedziny, jak nauki ekonomiczne, nauki przyrodnicze, nauki medyczne, nauki prawne itd. Jedną z możliwych metod zrealizowania tego postulatu może być odwołanie się do pojęcia makrokierunku.
Wśród ogólnych zasad prowadzenia kierunków studiów raport wymienia między innymi:
Czas trwania studiów, który określa minimalny wymiar pracy studenta z podziałem na etapy kształcenia, z wyznaczeniem czasu udziału w zajęciach dydaktycznych oraz czasu na pracę własną. Czas trwania studiów powinien być podany w liczbie lat akademickich oraz punktów ECTS w taki sposób, aby umożliwiało to indywidualizację tempa kształcenia przez studentów;
Studia stacjonarne i niestacjonarne muszą zachować równoważność nakładów pracy studenta mierzoną w ECTS (a nie w godzinach zajęć!) oraz równość wymagań – weryfikacji wiedzy studenta. Studia te mogą się różnić co do zakresu samodzielności kształcenia oraz co do liczby godzin zajęć prowadzonych w bezpośrednim kontakcie studentów i wykładowców. Ich proporcje pozostawia się do decyzji uczelni. Uczelnia musi studentom studiów niestacjonarnych zapewniać metody nauczania i pomoce dydaktyczne potrzebne do samodzielnego studiowania właściwe tej formie studiów;
Zasady mobilności pomiędzy stopniami i kierunkami studiów pozostawione zostają do decyzji uczelni, która jednak musi zapewnić równoważność i rzetelność egzekwowania wiedzy określonej w programach studiów u wszystkich studentów;
Włączenie praktyk do programu studiów: ich wymiar, charakter, sposób zaliczania pozostawia się do decyzji uczelni, która powinna je dostosować do rodzaju studiów i akceptować różnorodność ich form.
Największe emocje środowiska akademickiego budziły zawsze standardy dotyczące treści programów studiów. Zespół proponuje, aby standardy w swej części dotyczącej ramowych treści kształcenia były definiowane w sposób hierarchiczny, na trzech poziomach:
Standardy ogólne, odnoszące się do wszystkich rodzajów i kierunków studiów, określające ramową strukturę kwalifikacji absolwentów, definiujące rodzaje dyplomów. W standardach tych powinny być m.in. zachowane te elementy kształcenia (język obcy, technologia informacyjna, wychowanie fizyczne), których wymiar i zalecenia programowe oraz obligatoryjne nauczanie wynikają z innych ustaleń niż ustawa „Prawo o szkolnictwie wyższym”;
Standardy dziedzinowe, odnoszące się do dziedzin kształcenia wymienionych w art. 50 ust. 4 PSW;
Standardy kierunkowe, odnoszące się do poszczególnych kierunków studiów oraz studiów międzykierunkowych i makrokierunkowych, w ramach powyższych dziedzin kształcenia.
Na każdym poziomie hierarchii standardy powinny być definiowane poprzez efekty kształcenia, odniesione do trzech podstawowych obszarów kompetencji: obszar „wiedza” (W), obszar „umiejętności” (U) i obszar „postawy” (P).
Obszar „wiedza” powinien zawierać podstawowe treści właściwe dyscyplinom nauki będącym podstawą kierunku studiów (makrokierunku, kształcenia międzykierunkowego), wyrażone za pomocą klas treści programowych.
Obszar „umiejętności” powinien zawierać treści pozwalające odpowiedzieć na pytanie: „jakie działania absolwent potrafi zrealizować?”, zarówno specjalistyczne, właściwe kierunkowi, jak i uniwersalne, takie jak samodzielne uczenie się, komunikacja, praca zespołowa, orientacja w zjednoczonej Europie i inne.
Obszar „postawy” powinien zawierać treści kształtujące wrażliwość aksjologiczną, odpowiedzialność zawodową i społeczną oraz zaangażowanie obywatelskie absolwenta.
Obszary kompetencji W, U i P, zdefiniowane w standardach ogólnych, powinny być adekwatnie uszczegółowione w standardach dziedzinowych, te zaś uszczegółowione w standardach kierunkowych, tworząc hierarchiczną strukturę „drzewa kompetencji” w obszarach W, U i P.
Na najniższym poziomie hierarchii, w standardach kierunkowych, wymagania dotyczące kompetencji wyszczególnionych w obszarach W, U i P powinny być wyrażone w odniesieniu do klas treści programowych (KTP). Każda KTP powinna określać możliwie szeroki, spójny merytorycznie zakres treści nauczania, realizowanych z reguły w ramach kilku powiązanych merytorycznie przedmiotów nauczania. Uczelniom powinno się pozostawić swobodę w komponowaniu przedmiotów nauczania w ramach poszczególnych KTP – standardy kierunkowe powinny odnosić się tylko do KTP, a nie do przedmiotów nauczania, jak to ma miejsce w obecnie stosowanym podejściu do definiowania standardów.
Każda KTP powinna służyć uzyskiwaniu efektów kształcenia z obszarów W, U i P, w stopniu zależnym od rodzaju danej KTP. Z każdą KTP powinna być związana liczba punktów ECTS. Punkty przypisane danej KTP powinny być rozdzielone na założone efekty kształcenia w obszarach W, U i P, tworząc konceptualnie „strukturę macierzową”.
Zespół zaproponował, aby interpretacja „reguł kształcenia” zawierała także zasady, na których powinny być zbudowane wewnętrzne i zewnętrzne systemy zapewniania i doskonalenia jakości kształcenia, co jest warunkiem właściwej realizacji programów studiów stworzonych przez uczelnie zgodnie z przedstawionymi powyżej ramowymi strukturami treści kształcenia.
Wewnętrzny (uczelniany) system zapewniania jakości powinien być spisany i oficjalnie przyjęty przez uczelnię jako jeden z najważniejszych jej dokumentów. Powinna być w nim podana organizacja zapewniania jakości, wewnątrzinstytucjonalne umocowanie osób (komórek) odpowiadających za jakość nauczania, zasady i częstotliwość podejmowanych działań oraz sposób ich wykorzystania dla poprawy jakości, a także konsekwencje płynące dla członków kadry i jednostek uczelnianych niespełniających wewnętrznych standardów jakości. Systemy wewnętrznego zapewniania jakości uczelnie projektują samodzielnie, jednakże powinny obejmować co najmniej następujące elementy: przejrzyste reguły tworzenia, oceny i rozwoju programów studiów, w tym aktualizacji treści kształcenia; pełną dostępność do informacji o programach nauczania, zasadach zaliczania zajęć (syllabusy, curricula itp); zasady zapewniania równoważności wymagań względem studentów na wszystkich poziomach i formach studiów: system ECTS oraz sprawdzanie efektów kształcenia; zasady dyplomowania; ocenę zajęć dydaktycznych (w tym przez studentów), sposoby jej wykorzystania dla poprawy jakości; zasady związane z efektywnością procesu dydaktycznego (liczebność grup, pomoce naukowe etc.); archiwizację przebiegu studiów i rezultatów kształcenia poszczególnych studentów; okresową ocenę pracowników, sposoby jej wykorzystania dla poprawy jakości; zasady zabezpieczające elastyczność i indywidualizację kształcenia; zasady zapewniające mobilność pionową i poziomą studentów, a zarazem równoważność wymagań programowych; zasady zapewniania warunków rozwoju osobowego studentów.
Komunikat z Bergen proponuje, aby wraz z powołaniem europejskiego rejestru agencji akredytacyjnych, uczelnia miała prawo wyboru instytucji przeprowadzającej ocenę jakości kształcenia. Do czasu powstania rejestru europejskiego, uczelnie polskie powinny uzyskiwać akredytację w Państwowej Komisji Akredytacyjnej bądź w innej instytucji akredytacyjnej zaaprobowanej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej. Otwiera to pole do współdziałania PKA i środowiskowych komisji akredytacyjnych stworzonych przez uczelnie reprezentowane w KRASP. Komisje środowiskowe powinny przyznawać akredytacje potwierdzające wyróżniającą jakość kształcenia, podczas gdy PKA powinna koncentrować się na licencjonowaniu kierunków studiów. Należy w związku z tym określić podstawowe standardy działania wiarygodnej instytucji akredytacyjnej (wzorowane na wymaganiach przyjętych w dokumentach z Bergen) oraz określić bazowe standardy akredytacji wynikające z reguł kształcenia w rozumieniu PSW.
Zgodnie z wytycznymi Procesu Bolońskiego, ocena jakości kształcenia przeprowadzona w trakcie postępowania akredytacyjnego powinna się opierać na: samoocenie uczelni biorącej pod uwagę efektywność wewnętrznego systemu zapewniania jakości, ocenie zewnętrznej, sporządzeniu raportu i przedstawieniu zaleceń.
Zdaniem Zespołu, akredytacja, której poddawane są kierunki studiów, powinna ponadto koncentrować się na spójności trzech elementów: misji uczelni, spodziewanych efektach kształcenia (kompetencjach i kwalifikacjach absolwenta) oraz sposobach realizacji tych celów przez odpowiednie treści, metody, kadrę i zaplecze badawcze oraz materialne nauczania – oceniać procesy tworzenia, realizacji i doskonalenia kształcenia. Pozwoli to na głębszą ocenę jakości oraz na uszanowanie różnorodności profilów i programów kształcenia oferowanego przez uczelnie.
Zespół sądzi, że proponowane zmiany, po ich skorygowaniu i rozwinięciu w dalszych dyskusjach, wymagać będą długotrwałych niełatwych działań RGSzW, ministerstwa i KRASP. Proponowane rozumienie standardów kształcenia odbiega od dotychczasowego i wymaga trudnej pracy koncepcyjnej oraz przygotowania środowiska akademickiego do wprowadzenia ich w życie. Aby uzyskać spodziewane efekty, działania te należałoby rozpocząć bez zwłoki. W raporcie powiada się, że potrzebne jest podjęcie prac nad następującymi dokumentami: projektem Krajowej Ramowej Struktury Kwalifikacji Absolwentów, zgodnej ze strukturą ramową przyjętą w Europie. Krajowa struktura powinna stać się: podstawą do tworzenia krajowych standardów kształcenia, w tym ramowych treści programowych do kierunków studiów, zapewniających uczelniom swobodę kształtowania programów studiów i zabezpieczających zarazem warunki mobilności studentów oraz skutecznej kontroli efektów kształcenia; projektem nowej listy kierunków studiów w celu zredukowania obecnej ich liczby i ściślejszego powiązania z dziedzinami wiedzy; projektem ramowych treści kształcenia do zintegrowanych kierunków studiów z nowej listy; projektem wymagań dotyczących działania instytucji akredytacyjnych uznawanych przez MEN oraz procedury i podstawowych standardów akredytacji zgodnie z wytycznymi dotyczącymi modelu akredytacji europejskiej. Jesteśmy przekonani, że zasady te powinny dotyczyć także przyszłych działań Państwowej Komisji Akredytacyjnej.
Projekty te powinny powstawać pod egidą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego przy udziale innych zainteresowanych instytucji reprezentatywnych dla szkolnictwa wyższego.
W ramach działań przygotowujących środowisko akademickie do nowego rozumienia standardów kształcenia, powinny zostać zainicjowane szkolenia dla: osób, których zadaniem byłoby przygotowanie wewnętrznych (uczelnianych) systemów zapewniania jakości; członków zespołów oceniających, którzy zapewnialiby właściwe przeprowadzenie postępowań akredytacyjnych wedle nowych zasad.
Inicjatorem tych działań mógłby być minister edukacji, o ile uzna za właściwe udzielenie swego poparcia kierunkowi działań zaproponowanych w raporcie.
ogólnopolski miesięcznik