)
Rys. 1. Podstawowe elementy systemu certyfikacji internetowych kursów e−learningu
Gwałtowny rozwój Internetu, a zwłaszcza udostępnienie od roku 1994 technologii www i protokołu HTTP, spowodowały pojawienie się materiałów dydaktycznych dostępnych za pomocą przeglądarek internetowych. Początkowo miały one formę zwykłego tekstu. Po dziesięciu latach intensywnego rozwoju technologii internetowych kursy takie zawierają dodatkowo obrazy (rysunki), moduły interakcyjne, obiekty multimedialne, narzędzia do komunikacji pomiędzy uczestnikami szkolenia a instruktorem od najprostszych, jak poczta elektroniczna, aż do wideokonferencji.
Dziś liczba oferowanych w takiej postaci materiałów dydaktycznych jest olbrzymia. Można przyjąć, że każdy prowadzony w formie klasycznej przedmiot w szkołach wyższych ma swój odpowiednik elektroniczny dostępny poprzez Internet. Poza uczelniami, kursy w postaci elektronicznej oferują również firmy szkoleniowe oraz wiele przedsiębiorstw i instytucji, głównie dla swoich pracowników.
Jak każdy nowy model udostępniania wiedzy, również e−learning wzbudza wiele kontrowersji. Zdecydowani przeciwnicy tej metody argumentują, że nie zastąpi on klasycznego modelu nauczania „nauczyciel – uczeń”. Zwolennicy uważają natomiast, że chodzi właśnie o to, aby ten, ich zdaniem kosztowny i nieefektywny, klasyczny sposób przekazywania wiedzy zastąpić e−learningiem. Uważam, że obie metody mogą i powinny istnieć równolegle. W obu systemach należy podnosić jakość zajęć i tworzyć odpowiednie mierniki tej jakości.
Ze względu na dużą różnorodność oferowanych na rynku edukacyjnym kursów e−learningu oraz to, iż użytkownik zwykle nie ma możliwości oceny jakości kursu przed jego „skonsumowaniem”, powstaje naturalna potrzeba weryfikacji jakości kursu przez niezależną od właściciela kursu i jego potencjalnych klientów instytucję.
Certyfikacja to procedura prowadząca do wydania przez instytucję certyfikującą (SEM Forum) pisemnego zaświadczenia – certyfikatu – o uzyskaniu przez dany internetowy kurs e−learningowy pozytywnej oceny jakości (gwarancji) kształcenia. Certyfikacja to potwierdzenie, że kurs spełnia przyjęte przez Stowarzyszenie Edukacji Menedżerskiej FORUM kryteria oceny jakości kształcenia dla tego rodzaju materiałów.
W ramach SEM FORUM w 1994 powołano Porozumienie Szkół Biznesu na rzecz Jakości Kształcenia (PSBJK). Porozumienie opracowuje, uzgadnia i upowszechnia standardy jakości kształcenia tworzące podstawę akredytacji kierunków studiów oraz certyfikacji internetowych kursów e−learningowych.
Konstrukcja systemu certyfikacyjnego przyjętego przez PSBJK opiera się na następujących założeniach (rys. 1): certyfikacji podlegają internetowe kursy e−learningu; porozumienie upoważnia Komisję Akredytacyjną oraz Zarząd SEM Forum do opracowania i przyjęcia standardów certyfikacji internetowych kursów e−learningu oraz powołania Zespołu Certyfikującego (ZC); ZC przeprowadza procedurę certyfikacyjną.
Procedura certyfikacyjna składa się z następujących etapów: samooceny dokonywanej przez instytucję zgłaszającą kurs do certyfikacji; recenzji przygotowanej przez niezależnych recenzentów powołanych przez ZC; oceny kursu dokonywanej przez ZC; decyzji o przyznaniu bądź odmowie przyznania certyfikatu jakości podejmowanej przez ZC.
Od decyzji ZC instytucja ubiegająca się o certyfikat może się odwołać do Komisji Akredytacyjnej.
Instytucją certyfikującą jest Zespół Certyfikujący, powoływany przez Komisję Akredytacyjną PSBJK, działającą w ramach Stowarzyszenia Edukacji Menedżerskiej FORUM. Standardy i procedury certyfikacyjne określane są przez Zespól Certyfikujący i zatwierdzane przez Komisję Akredytacyjną. Zespół Certyfikujący przy opracowywaniu standardów certyfikacyjnych może zasięgać opinii ekspertów. Na ich podstawie prowadzona jest ocena kursów i przyznawane certyfikaty jakości. Od decyzji Zespołu Certyfikującego klient może się odwołać do Komisji Akredytacyjnej, której decyzja jest ostateczna.
Certyfikat jakości uzyskany przez kurs internetowy e−learningu świadczy, że spełnia on standardy jakości przyjęte przez SEM Forum. Przystąpienie do procedury certyfikacji jest dobrowolne – instytucje samodzielnie podejmują decyzję o ubieganiu się o nią, chcąc uzyskać potwierdzenie jakości oferowanych przez siebie kursów.
Zespół Certyfikujący jest powoływany przez Komisję Akredytacyjną PSBJK do przeprowadzania procedury certyfikacji oraz podejmowania decyzji o przyznaniu lub też odmowie przyznania certyfikatu jakości. Procedura certyfikacji obejmuje następujące etapy: zgłoszenie kursu do certyfikacji przez instytucję prowadzącą kurs; podjęcie decyzji przez Zespół Certyfikujący o wszczęciu procedury certyfikacyjnej i powołaniu recenzentów bądź o odmowie wszczęcia procedury; przedstawienie przez instytucję prowadzącą kurs jego samooceny wraz z wymaganą dokumentacją; przygotowanie recenzji przez powołanych przez Zespół Certyfikujący recenzentów; podjęcie decyzji w sprawie przyznania bądź odmowy przyznania certyfikatu jakości ocenianego kursu.
Decyzja ZC w postępowaniu certyfikacyjnym może mieć formę: przyznania certyfikatu jakości, odroczenia decyzji o przyznaniu certyfikatu jakości na okres dwunastu miesięcy oraz określenia warunków niezbędnych do uzyskania certyfikatu jakości, odmowy przyznania certyfikatu.
Certyfikat jakości kursu jest przyznawany na trzy lata i może być przedłużany na kolejne okresy. W przypadku drastycznego naruszenia zasad jakości kształcenia przez instytucję posiadającą certyfikat prowadzonego kursu, Zarząd SEM Forum, na wniosek Zespołu Certyfikującego internetowe kursy e−learningu, może cofnąć decyzję o przyznaniu certyfikatu. I w tym przypadku klient może się odwołać do Komisji Akredytacyjnej SEM Forum, której decyzja jest ostateczna.
Poddanie kursu procedurze certyfikacyjnej jest odpłatne. Instytucja zgłaszająca kurs do certyfikacji pokrywa koszty procedury certyfikacyjnej i certyfikatu. Instytucja, której kurs uzyskał certyfikat jakości, może go wykorzystać, wraz z logo SEM Forum, do promocji kursu, zarówno w materiałach drukowanych, jak i w Internecie.
Ocena jakości kursów e−learningu wymaga określenia, po pierwsze, obszarów oceny kursu oraz szczegółowych mierników jakościowych i ilościowych na poszczególnych obszarach. O ile określenie w miarę klarownych dziedzin oceny jest relatywnie proste, o tyle zdefiniowanie mierników i opracowanie algorytmu wspomagającego podjęcie decyzji o udzieleniu kursowi certyfikatu jakości nie jest już tak łatwe. W przypadku systemu certyfikacji SEM Forum jest to relatywnie prosty algorytm wagowy, uwzględniający wartości progowe niektórych mierników. Uzyskanie pozytywnej oceny jest równoznaczne ze spełnieniem standardów jakości PSBJK.
W systemie wyróżniono sześć następujących obszarów oceny kursów e−learningu: merytoryczne, metodyczne, strukturalne, technologiczne, dotyczące graficznego interfejsu użytkownika oraz wsparcia instytucjonalnego. Na każdym z tych obszarów określono pewne atrybuty. Do merytorycznych należą: zawartość merytoryczna i jej zgodność z nazwą kursu, deklarowaną zawartością oraz podręcznikami, na których się opiera; objętość kursu w jednostkach czasu niezbędnego (średnio) do jego ukończenia (przestudiowania) oraz zachowanie proporcji pomiędzy liczbą godzin a objętością materiału.
Atrybuty metodyczne, to: sposób ułożenia materiału i jego przedstawienia przy wykorzystaniu rysunków, obrazów, animacji, filmów i dźwięku do wizualizacji informacji i wiedzy zawartej w kursie oraz metodyczna struktura kursu, w tym udział i układ części: wykład, laboratorium, projekt, ćwiczenia, studia przypadków, inne.
Do atrybutów strukturalnych zaliczymy: strukturę kursu, w tym udział tekstu, animacji (również interaktywnej), grafiki, materiałów audio i wideo; rozmieszczenie tych elementów; logiczną strukturę treści; różnorodność sposobów prezentowania treści; liczebność animacji, wizualizacji, rysunków i schematów oraz obrazów; testy i quizy; indeksy i słowniki; literaturę i linki do innych źródeł oraz rozmieszczenie i jakość elementów umożliwiających nawigację po materiale kursu i sterujących nim (dotyczy elementów interakcyjnych).
W sferze technologicznej istotne są: wykorzystane technologie internetowe (Html, Xml, Flash, Java, Java Script, ftp, telnet, e−mail, chat, inne.) i ich udział; możliwości zdalnej edycji (korekty); objętość kursu i poszczególnych jego elementów na dysku w kB (do oszacowania możliwości wykorzystania w formie on−line); systemy zabezpieczeń (prawa autorskie); informacje techniczne, instrukcje postępowania; możliwość wydrukowania kursu lub jego poszczególnych elementów i rozdziałów (tzw. wersja do druku); stopień zaawansowania elementów interaktywnych.
Kwestie dotyczące graficznego interfejsu użytkownika, to: spójność formatu prezentacji treści: kolorystyka, krój i rozmiar czcionki, przyciski (ikony) i inne elementy interfejsu użytkownika; sposób nawigacji i jej złożoność; intuicyjność interfejsu; kreatywność autorów kursów i ogólne wrażenia estetyczne.
I wreszcie sprawy dotyczące wsparcia kształcenia w formie zdalnej, a więc: stopień przygotowania studentów (przeszkolenia i tzw. zajęcia wprowadzające) do korzystania z kursu zdalnej edukacji (jeżeli jest to niezbędne); istnienie zdalnej pomocy merytorycznej (np. adres e−mail, pod którym można zgłaszać uwagi i pytania, odpowiedzi udzielane w zadeklarowanym czasie); istnienie zdalnej pomocy technicznej (np. adres e−mail, na który można zgłaszać uwagi i pytania, odpowiedzi udzielane w zadeklarowanym czasie); zapewnienie komunikacji (asynchronicznej, synchronicznej) wykładowcy/prowadzącego kurs ze studentami i sposób (technologia) zarządzania systemem zdalnego nauczania.
Obszary te podlegają ciągłej ewolucji i dlatego będą w miarę potrzeb aktualizowane. Mierniki poszczególnych atrybutów są zarówno jakościowe, ilościowe, jak i logiczne, w zależności od typu atrybutu.
Instytucja ma obowiązek stałego doskonalenia/aktualizowania programów kursów e−learningu. W strukturze instytucji prowadzącej kursy powinno działać ciało kolegialne dokonujące okresowej oceny ich jakości.
Podstawą oceny mogą być: protokoły organów kolegialnych lub komisji, recenzje wewnętrzne (i ewentualnie zewnętrzne) kursów, formularze oceny kursów e−learningu, wykazujące poziom satysfakcji studentów.
Proces nauczania przedmiotu/kursu powinien być prowadzony zgodnie z założeniami określonymi w planie, a jego przebieg powinien być w pełni udokumentowany. Kursy opracowane i prowadzone w danej instytucji powinny mieć swoich kierowników merytorycznych i organizacyjnych.
Podstawą ich oceny mogą być m.in.: plan zajęć, notka biograficzna o kierowniku merytorycznym kursu, dokumentacja realizacji zajęć, rejestr postępów w przyswajaniu wiedzy przez kursantów itp.
Instytucja zgłaszająca kurs do certyfikacji powinna wypełnić formularz aplikacyjny. Informacje zawarte w formularzu mają stanowić podstawę do podjęcia przez Zespół Certyfikujący internetowe kursy e−learningu decyzji o rozpoczęciu postępowania certyfikacyjnego wobec zgłoszonego przez instytucję kursu. Formularz aplikacyjny (dostępny na stronie internetowej SEM Forum: http://www.semforum.org.pl) składa się z trzech części: wniosku instytucji o certyfikację kursu, podstawowych informacji o instytucji, podstawowych informacji o kursie/programie.
Kolejne dokumenty niezbędne do oceny kursu to: arkusz samooceny kursu i recenzja. Stanowią one podstawę do podjęcia przez Zespół Certyfikujący jednej z trzech możliwych decyzji: o przyznaniu kursowi certyfikatu jakości (na 3 lata), o warunkowym przyznaniu certyfikatu jakości na okres 12 miesięcy bądź o nieprzyznaniu certyfikatu jakości.
W przypadku ustalenia przez ZC, w odniesieniu do ocenianego kursu, zaleceń bądź odroczenia certyfikacji i sformułowania warunków, na jakich może ona być udzielona, ZC ustala warunki i sposób kontroli ich wdrożenia. Instytucja zgłaszająca kurs do certyfikacji ma prawo odwołania się od decyzji ZC do Komisji Akredytacyjnej SEM Forum, której decyzja jest ostateczna.
Przedstawiony system certyfikacji kursów e−learningu jest propozycją zmierzającą do poprawy ich jakości. Certyfikat jakości powinien czynić kurs bardziej konkurencyjnym na rynku edukacyjnym i ułatwiać wybory podejmowane przez potencjalnych kursantów, a tym samym zwiększyć jego szanse na sukces ekonomiczny. Obecnie wiele osób obawia się korzystania z tej ścieżki edukacyjnej prawdopodobnie dlatego, że nie mają gwarancji jakości metod prezentacji (udostępnienia) zawartej tam wiedzy, jak również gwarancji zgodności zawartości kursu z jego nazwą i opisem (streszczeniem) udostępnianym przez producenta kursu. Członkowie Zespołu Certyfikującego będą na bieżąco proponować Komisji Akredytacyjnej SEM Forum zmiany prowadzące do poprawy systemu, zbierając opinie na jego temat od recenzentów, instytucji zgłaszających kursy do certyfikacji i osób korzystających z kursów e−learningowych.
ogólnopolski miesięcznik