Jedno z ważnych pytań zadawanych przez pracowników uczelni i przedstawicieli jej organów brzmi: komu i w jakim zakresie przysługują prawa autorskie do utworów opracowanych przez pracownika uczelni w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy? Oczywiście chodzi tu o prawa majątkowe, bo problem autorskich praw osobistych nie budzi wątpliwości, regulujące go przepisy (art. 16 ust. o pr. aut. z 4 lutego 1994 r.) są oczywiste. Twórca ma prawo do ochrony swojej więzi z utworem, wyrażającej się m.in. prawem do autorstwa, do oznaczania utworu swoim nazwiskiem. Jest to więź nieograniczona w czasie i niepodlegająca zrzeczeniu się na inne podmioty, a także niepodlegająca zbyciu. Twórca ma prawo domagać się, aby do jego nazwiska nie dopisywano innych nazwisk – osób, które nie są współtwórcami.
O współtwórstwie stanowi art. 9 ust. o pr. aut. Zasadniczą cechą współtwórczości (podobnie jak twórczości) jest kreacyjne, a nie mechaniczne uczestnictwo w ustaleniu utworu wspólnego. Z powołanych tu przepisów ustawy wynika przede wszystkim, że współtwórcom przysługuje prawo autorskie wspólnie, a także, iż w sytuacji, kiedy nie określono wielkości udziałów poszczególnych współtwórców, domniemywa się, że są one równe. Każdy ze współtwórców może wykonywać prawo autorskie do swojej części utworu mającej znaczenie samodzielne, np. do rozdziałów podręcznika stanowiącego dzieło zbiorowe. Podejmując tego rodzaju czynności nie wolno spowodować uszczerbku dla praw pozostałych współtwórców. Wykonywanie prawa autorskiego do całości utworu wymaga zgody wszystkich współtwórców. Jeżeli nie dojdzie do porozumienia w tej sprawie, każdy ze współtwórców może żądać, aby rozstrzygnął ją sąd. Orzeczenie sądu musi uwzględniać interesy wszystkich współtwórców; każdy z nich może dochodzić roszczeń z tytułu naruszenia prawa autorskiego do całości utworu, a uzyskane świadczenia przypadają wszystkim współtwórcom w częściach odpowiadających wielkości ich udziałów. Do autorskich praw majątkowych przysługujących współtwórcom stosuje się przepisy kodeksu cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych.
Z przepisów art. 16 ust. o pr. aut. wynika, że autorskie prawa osobiste należą do „trwających wiecznie”. Twórca ma prawo domagać się, aby osoby trzecie uznawały, że jest on autorem danego dzieła. Ważne są tu także te postanowienia, które mówią o prawie do zachowania nienaruszalności treści i formy utworu oraz do jego rzetelnego wykorzystania (art. 16 pkt 3 ust. o pr. aut.). Wydawnictwo może się ustrzec przed ewentualnymi pretensjami twórcy z tego tytułu wysyłając mu maszynopis po korekcie redakcyjnej „do zatwierdzenia”, jeśli w toku prac redakcyjnych dokonano w tekście chociażby drobnych zmian. Do naruszenia tych praw autora może także dojść w czasie kopiowania utworu, np. artykułu z czasopisma w części (pozbawiając kopię informacji o autorstwie, bądź też kończącej artykuł bibliografii). Ustawa gwarantuje autorowi prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu (art. 16 pkt 5 ust. o pr. aut.).
Art. 14 ust. o pr. aut. odnosi się do sytuacji, w której pracodawcą twórcy jest instytucja naukowa. Z przepisów tych wynika, że uczelni, która bez wątpienia jest instytucją naukową, zawsze przysługuje pierwszeństwo opublikowania utworu naukowego pracownika, utworu stanowiącego rezultat naukowego procesu poznawczego, utworu, który pracownik stworzył w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Jeśli utwór taki zostanie opublikowany, pracownik ma prawo do wynagrodzenia. Należące do pracodawcy prawo pierwszeństwa opublikowania utworu naukowego pracownika wygasa, jeśli w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia utworu nie zawarł on z twórcą umowy o wydanie utworu albo jeśli w okresie dwóch lat od daty przyjęcia utworu nie został ten utwór przez pracodawcę opublikowany. Pracodawca ma prawo opublikowania utworu [zwielokrotnienia utworu i udostępnienia egzemplarzy utworu publicznie (art. 6 pkt 1 ust. o pr. aut.)] także w bibliotece cyfrowej uczelni. Biblioteka cyfrowa to, w rozumieniu obecnie obowiązujących przepisów, „biblioteka”, ale o szczególnym charakterze, nie wyróżniają jej z grona bibliotek, o których stanowi ustawa o bibliotekach, przepisy tego aktu normatywnego, nie ma także odmiennych przepisów w tej sprawie w ustawie o prawie autorskim (m.in. w art. 28 ust. o pr. aut.).
Uczelnia ma prawo wystąpienia przeciwko każdemu, kto naruszył jej uprawnienie do pierwszeństwa opublikowania utworu naukowego pracownika, m.in. także przeciwko własnemu pracownikowi, który swoim działaniem uniemożliwił jej skorzystanie z tego prawa, który nie zgłosił faktu zakończenia utworu (nie dostarczył uprawnionemu organowi uczelni ustalonego tekstu utworu) i sam, bez zgody tego organu przed upływem ustawowego terminu zawarł umowę o publikację utworu. Raz jeszcze trzeba wyraźnie to podkreślić, że opublikowanie utworu naukowego stworzonego w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przez pracownika uczelni – twórcę, w okresie, w którym uczelnia jest uprawniona do zawarcia umowy na wydanie tego utworu (sześciu miesięcy) bądź na opublikowanie utworu w ciągu dwóch lat od daty jego przyjęcia (zgłoszenia przez twórcę, że utwór jest gotowy do rozpowszechnienia, że jest ukończony i zdaniem twórcy kwalifikuje się do publikacji), wymaga zgody uczelni.
Należy także wskazać na to, że obowiązkiem każdego pracownika naukowego bądź naukowo−dydaktycznego jest aktywne uczestnictwo w szeroko pojętym „życiu naukowym”, a więc także w konferencjach naukowych, zjazdach itp. Dlatego przepisy nie mogą ograniczyć prawa pracownika do referowania wyników jego pracy na wspomnianych „spotkaniach naukowych”, co z kolei z zasady wiąże się z możliwością odnotowania tekstu tego wystąpienia w materiałach zjazdowych. Zamieszczenie tekstu referatu w tych materiałach w żadnym wypadku nie może być potraktowane jako naruszenie prawa.
Nie ma także znaczenia, w rozumieniu przepisów ustawy o prawie autorskim, status zawodowy pracownika uczelni, jego stanowisko. Przepisy te odnoszą się zarówno do nauczycieli akademickich, jak i do pozostałych pracowników szkoły wyższej, do tych wszystkich osób, które będąc pracownikami stworzyły dzieło o charakterze naukowym w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy (również przez pracowników naukowo−technicznych, bibliotekarzy, pracowników administracyjnych i innych).
O tym, czy utwór został stworzony w ramach wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, decydują przepisy stanowiące o zadaniach określonej grupy pracowniczej (np. ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym w art. 111 stanowi o zadaniach nauczycieli akademickich), wewnątrzzakładowe akty normatywne (statuty, regulaminy wydane na podstawie postanowień tych statutów bądź też ustaw, np. art. 12 ustawy o bibliotekach). Może to także wynikać z treści umowy o pracę zawartej przez uczelnię z konkretnym pracownikiem (patrz: art. 119 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym), z jego zakresu czynności (indywidualnego bądź też odnoszącego się do określonej grupy pracowników). Na pewno do takich utworów należą także dysertacje, które powstały w ramach stosunku pracy pracownika, na urządzeniach i materiałach instytucji, pod nadzorem „samodzielnego” (doktora habilitowanego, profesora) pracownika nauki – pracownika instytucji, utwory stanowiące wynik działań warunkujących awans zawodowy twórcy.
Konieczne jest także umowne uregulowanie problemów związanych z wynagrodzeniem twórcy – pracownika uczelni, przepisy art. 14 ust. 1 ust. o pr. aut. stanowią o prawie twórcy do wynagrodzenia. O prawie tym stanowi także art. 45 ust. o pr. aut., jednakże przepisy te dają możliwość zrezygnowania przez twórcę z wynagrodzenia w drodze zawarcia stosownej umowy.
Inną jest sytuacja, kiedy utworami powstałymi w ramach działalności uczelni są prace doktorskie bądź habilitacyjne osób, które nie są jej pracownikami, są np. zatrudnione w innej instytucji naukowej. Tutaj przepisy art. 14 ust. o pr. aut. nie mają zastosowania. Pragnąc opublikować takie dzieło, m.in. w bibliotece cyfrowej uczelni, konieczne jest uzyskanie na to stosownej zgody twórcy (np. wyrażenie takiej zgody może stanowić warunek otwarcia przewodu doktorskiego).
Szkoła wyższa może, bez odrębnego wynagrodzenia dla twórcy, korzystać zarówno z utworu opublikowanego przez nią, jak i „poza uczelnią” (w sytuacji, kiedy nie skorzystała z ustawowego prawa pierwszeństwa opublikowania utworu pracownika), jak też z materiału naukowego zawartego w tym utworze. Należy przez to rozumieć, że nie ma przeszkód, by z tego utworu korzystali inni pracownicy uczelni, zarówno dla własnych badań naukowych, jak też prowadząc zajęcia dydaktyczne. Utwór ten może być także przekazany innym, zainteresowanym osobom bądź instytucjom („osobom trzecim”). Uczelnia może, bez odrębnego wynagrodzenia dla autora, wyrazić zgodę na to, by korzystali z tego utworu, z zawartych w nim informacji, pracownicy własnej uczelni, ale także osoby trzecie: inne biblioteki naukowe, inne szkoły wyższe (ich jednostki organizacyjne), inne osoby fizyczne zainteresowane tematyką badań, pod warunkiem, że wynika to z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione w umowie z pracownikiem – twórcą.
Zatrzymując się nad problemem „uzgodnionego przeznaczenia utworu” nie wolno zapominać o tym, że przeznaczeniem każdej publikacji naukowej jest przekazanie zawartych w niej informacji, wyników badań, opinii itp. szerokiemu ogółowi zainteresowanych osób. Nie wolno także zapominać o tym, że publikacje pracowników instytucji naukowych stanowią często wynik pracy szerszego grona osób, współpracowników twórcy (nie zawsze współautorów, często tylko pracowników „technicznych”, laborantów i innych opłacanych przez instytucję naukową), że z budżetu instytucji zapłacono za materiały do badań, w końcu, że badania prowadzono na aparaturze stanowiącej własność instytucji. Dlatego też nie ma ograniczeń w korzystaniu z tych dzieł na podstawie przepisów o dozwolonym użytku chronionych utworów, przepisów rozdz. 3 oddz. 3 ustawy o prawie autorskim.
Pisząc o prawach autorskich pracowników uczelni należy także przypomnieć o „prawie cytatu”, o tym, że wolno przytaczać we własnych utworach cytaty z każdego utworu, jeśli takie przytoczenie jest uzasadnione wyjaśnieniami, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości (art. 29 ust. 1 ust. o pr. aut.). Korzystanie z utworu w ramach dozwolonego użytku zobowiązuje korzystającego do wymieniania imienia i nazwiska twórcy cytowanego utworu oraz źródła (art. 34 ust. o pr. aut.). Zawsze trzeba pamiętać o tym, że korzystanie z cudzego utworu, w zakresie dozwolonym przez ustawę, nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy (art. 35 ust. o pr. aut.).
I jeszcze jedna uwaga. Wydawca utworu zbiorowego to także wydawca czasopisma (utworu zbiorowego składającego się z kilku elementów składowych – artykułów). Wydawca ma autorskie prawa majątkowe do utworu zbiorowego – jako całości, a przede wszystkim prawa do tytułu. Prawo do tytułu czasopisma przysługujące wydawcy opiera się na domniemaniu, które może być obalone, gdy będzie można udowodnić, że przysługuje ono innej osobie.
Nie można kwestionować praw wydawcy czasopisma, który odpowiada za terminowe wydanie numeru, za jego poziom oraz za osiągnięcie „sukcesu rynkowego”, a więc za to, by czasopismo „się sprzedawało”, za to, by pozyskać środki finansowe na kolejne wydania. Wydawca ma liczący się wkład twórczy, jest autorem koncepcji utworu zbiorowego (czasopisma), „konstrukcji” jego poszczególnych numerów, wyrażającej się właściwym zebraniem poszczególnych części utworu zbiorowego – artykułów różnych autorów, jak też, często, zebraniem ocen ich wartości i wyciągnięciem z tych ocen właściwych wniosków.
Każdy twórca dzieła – elementu składowego utworu zbiorowego (m.in. artykułu w czasopiśmie) ma nadal autorskie prawa majątkowe do swojego utworu. Autorzy poszczególnych części utworu zbiorowego mają pełne prawa autorskie i każdemu z nich przysługują prawa autorskie do opracowanych przez nich tekstów. Oczywiście nie wyklucza to prawa autorów do zezwolenia w umowie wydawniczej wydawcy na określone działania. Mogą oni jednak mieć te prawa ograniczone, m.in. w związku z przepisami art. 14 ust. o pr. aut.
Konieczne jest także przypomnienie przepisów ustawy (art. 11 ust. o pr. aut.) mówiących o „utworach zbiorowych”. Utwór zbiorowy (z wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 10 lutego 1995 r. Nr I AC 722/94) „składa się z szeregu oddzielnych od siebie i odrębnych partii, które łączy w jedną całość działalność redaktorska, polegająca przede wszystkim na odpowiednim wyborze oraz układzie tych partii. Założeniem dzieła zbiorowego jest to, że poszczególne jego części są dziełami poszczególnych autorów” (Barta J., Czajkowska−Dąbrowska M., Ćwiąkalski Z., Markiewicz R., Traple E., Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, wyd. IV, Kantor Wydawniczy „Zakamycze”, 2005.).
Na koniec warto także przypomnieć o prawach bibliotek, wynikających z przepisów art. 28 ust. o pr. aut. Biblioteki (a także archiwa i szkoły) mogą udostępniać nieodpłatnie, w zakresie swoich zadań statutowych (określonych przepisami statutu uczelni bądź też regulaminu organizacyjnego wydanego na podstawie przepisów tego statutu, regulaminu, o którym mowa w art. 12 ustawy o bibliotekach; posiadanie przez bibliotekę takiego regulaminu stanowiącego o zadaniach, organizacji i szczegółowym zakresie działania biblioteki jest ustawowym obowiązkiem), egzemplarze utworów rozpowszechnionych, utworów, które za zezwoleniem twórcy zostały w jakikolwiek sposób udostępnione publicznie (art. 6 pkt 3 ust. o pr. aut.).
Przepisy te odnoszą się także do bibliotek cyfrowych. Można w nich zamieszczać utwory, do których prawo pierwszeństwa opublikowania posiada uczelnia, a także inne utwory już rozpowszechnione na zasadach i w zakresie ustalonym przepisami aktów wewnętrznych uczelni (statutu, regulaminu biblioteki).
Z obowiązujących przepisów i z tego tekstu wynikają następujące wnioski:
• zarówno pracownicy uczelni – twórcy, jak i ich zwierzchnicy oraz organy uczelni, muszą znać obowiązki nałożone na nich przez przepisy art. 14 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych mówiące o pierwszeństwie opublikowania utworu przez uczelnię;
• organy uczelni mają obowiązek podejmowania decyzji o skorzystaniu bądź też o rezygnacji z prawa pierwszeństwa opublikowania utworu pracownika na zasadach określonych powołanymi przepisami;
• organy uczelni mają prawo do podejmowania decyzji związanych z udostępnianiem dzieł pracowniczych, zgodnie z ich przeznaczeniem, osobom trzecim, tak innym pracownikom instytucji macierzystej, jak i osobom z zewnątrz, zatrudnionym w innych instytucjach, m.in. innym pracownikom nauki, osobom kształcącym się itp., np. za pośrednictwem odpowiednich bibliotek naukowych, także bibliotek cyfrowych.
ogólnopolski miesięcznik