Porównajmy gospodarstwa nasze z gospodarstwami Belgii, Anglii, Niemczech
- jakże daleko za nimi jesteśmy.

August Cieszkowski

Andrzej Dubas

August Cieszkowski, którego poglądy i dokonania do dzisiaj fascynują nie tylko świat naukowy, należy niewątpliwie do najgenialniejszych umysłów XIX w. Podziw i uznanie budzi jego wszechstronne wykształcenie oraz rozległość zainteresowań naukowych, owocna działalność społeczna i organizacyjna oraz ponadczasowe wartości dzieł, które po sobie pozostawił. Cieszkowski jest nie tylko genialnym filozofem, polskim heglistą, ale również przewidującym ekonomistą, wielkim patriotą, obrońcą spraw polskich w XIX w., społecznikiem, organizatorem nowoczesnych form życia naukowego, mecenasem sztuki, kreatorem postępu edukacyjnego na wszystkich szczeblach nauczania oraz inspiratorem postępu rolniczego.

CZŁOWIEK - AKTYWNY PODMIOT

Cieszkowski znany jest powszechniej jako filozof, oryginalny interpretator i krytyk filozofii Hegla. Jest twórcą rozmaitych, często przeciwstawnych kierunków myślenia oraz systemów filozoficznych i naukowych. Przede wszystkim jednak jest autorem dzieł: Prolegomena do historiofilozofii, Bóg i palingeneza oraz Ojcze Nasz, w których zawarł podstawy stworzonego przez siebie systemu filozoficznego, określonego później jako "filozofia czynu". Odkrywa on w człowieku istotę obdarzoną nie tylko zdolnością odczuwania i refleksji, ale równocześnie aktywny podmiot zmieniający swoje otoczenie. Człowiek, łącząc naturę z kulturą, pomnaża swoją aktywność i jest zdolny do przeobrażania świata. Cieszkowski na czynie oparł nie tylko swoją teorię filozoficzną, ale jednocześnie realizował ją w działalności organizatorskiej i społecznikowskiej, prowadzonej głównie w Wielkopolsce. Tu bowiem "etos czynu", "etos pracy" i "etos pracy organicznej" znalazły najpełniejsze społeczne rozumienie i akceptację, walnie przyczyniając się do postępu, nowoczesności, gospodarności i zasobności całego regionu.

BONA KRASIŃSKIEGO I MICKIEWICZ

August Cieszkowski urodził się 12 września 1814 r. w Suchej na Podlasiu. W napisanym przez siebie życiorysie stwierdza, że pochodzi ze staroszlacheckiej rodziny, której członkowie przez kilka stuleci piastowali wysokie godności w senacie i w wojsku. Ojciec Augusta, Wincenty Paweł, posiadał liczne majątki ziemskie na Podlasiu, Wołyniu i ziemi chełmińskiej, które odznaczały się wysokim poziomem kultury rolnej. Był człowiekiem statecznym, szanowanym i obdarzonym autorytetem w środowisku. On to, inspirowany niejasną wówczas sytuacją polityczną na ziemiach polskich, wywiózł młodego Augusta do Włoch i oddał pod opiekę byłej wychowawczyni Zygmunta Krasińskiego, która przez kilka lat wychowywała go w duchu kultury francuskiej. Po powrocie do kraju młody Cieszkowski przygotował się do nauki w szkole średniej pod kierunkiem Tomasza Dziekońskiego - autora licznych prac pedagogicznych. W roku 1829 odbył kolejną podróż zagraniczną do krajów zachodnich, odwiedzając ważniejsze ośrodki naukowe i kulturalne Niemiec, a także Czech, gdzie spotkał przebywającego tam Adama Mickiewicza.

UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI

Głębokie wychowanie patriotyczne, jakie Cieszkowski wyniósł z domu rodzicielskiego, a także otrzymał od swoich wychowawców, nakazało mu czynnie włączyć się do powstania listopadowego. Ojciec, z obawy przed wynikającymi stąd represjami, wywiózł syna do Krakowa, gdzie w Gimnazjum św. Barbary August dokończył swoją edukację, uzyskując w roku 1832 świadectwo dojrzałości. Wprowadzony w atmosferę życia umysłowego Krakowa, jeszcze jako uczeń gimnazjum studiował z powodzeniem rozmaite prądy umysłowe epoki. Miał ku temu zarówno odpowiednie przygotowanie teoretyczne, jak i doświadczenia zdobyte z odbytych podróży zagranicznych. W roku 1832 podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wszechstronność zainteresowań Cieszkowskiego spowodowała, że w czasie studiów, poza czystą filozofią, słuchał wykładów z zakresu antropologii, historii powszechnej, historii literatury polskiej i włoskiej oraz pedagogiki.

PODRÓŻE KSZTAŁCĄ

W roku 1832 wyjechał do Niemiec, gdzie kontynuował studia w Uniwersytecie Berlińskim. Tu ostatecznie skrystalizowały się jego poglądy filozoficzne. Po obronieniu pracy doktorskiej Cieszkowski udał się ponownie w podróż do Francji, gdzie uczestniczył w wykładach i posiedzeniach naukowych w Sorbonie i Coll?ge de France. Przysłuchiwał się również posiedzeniu parlamentu, a także zwiedzał zakłady produkcyjne, fabryki, a w szczególności gospodarstwa rolne. Odbywał też liczne podróże do Anglii, studiując panujące tam ówczesne stosunki społeczne, polityczne i ekonomiczne. Tam zapoznał się z praktyczną stroną realizacji założeń ekonomicznych Adama Smitha, Dawida Ricardo i Roberta Malthusa.

WIZJA NOWOCZESNEGO ROLNICTWA

Po powrocie do Królestwa w 1840 roku włączył się bez reszty w wir życia społeczno-kulturalnego Warszawy, którą ze względów politycznych musiał jednak wkrótce opuścić, przenosząc się do Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Jako ziemianina interesowała go problematyka rolna. W 1845 roku wziął czynny udział w Kongresie Rolniczym w Berlinie, na którym wysunął postulat udziału proletariatu w wiejskich zyskach właściciela. Zafascynowany osiągnięciami gospodarczymi Francji, zwłaszcza w sferze rolnictwa, kupił majątek ziemski w Prowansji, gdzie przez kilka lat pracował twórczo nad wizją nowoczesnego rolnictwa. Życie i praca na wsi oraz społeczno-naukowe zainteresowania Cieszkowskiego problematyką rolniczą zostały docenione przez Francuzów, czego wyrazem był m.in. jego wybór, jako obcokrajowca, na delegata na Krajowy Kongres Rolniczy w Paryżu w roku 1847.

WIELKOPOLSKI DZIAŁACZ

W tym samym roku, mając 33 lata, powrócił do kraju i zamieszkał już na stałe w Wierzenicy koło Poznania, gdzie spędził pozostałych 47 lat swojego aktywnego życia. Tam też kontynuował niezwykle ożywioną działalność społeczną, naukową i parlamentarną. Jako poseł na Sejm Pruski Cieszkowski był prezesem parlamentarnego Koła Polskiego. Wraz z Libeltem przewodniczył delegacji poznańskiej na Zjeździe Słowiańskim w Pradze 1848 roku. Powołał Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, któremu prezesował przez trzy kadencje. Prawdopodobnie w 1853 roku uczestniczył też w Kongresie Statystyki w Brukseli, a w roku 1893 kierował przygotowaniami do Ogólnopolskiego Zjazdu Prawników i Ekonomistów w Poznaniu oraz przewodniczył jego obradom. Będąc do końca aktywnym w działalności społecznej, organizatorskiej i naukowej, zmarł 12 marca 1884 roku, przeżywszy 80 lat.

NIE ŚLEPA RUTYNA, LECZ ZASADY

Zbieżność postępu rolnictwa na zachodzie Europy oraz wyznaczenie Wielkopolsce roli zaplecza agrarnego, przez historyczny bieg wypadków związany z utratą niepodległości, były czynnikami inspirującymi Cieszkowskiego do pracy organicznej w kierunku edukacji rolniczej, w której dostrzegał również możliwość obrony bytu narodowego. Stąd też na terenie swoich posiadłości, a szczególnie w Wierzenicy, obok gromadzenia olbrzymich zbiorów bibliotecznych, starał się wprowadzać liczne udoskonalenia agrotechniczne, zgodnie ze światowymi trendami. Dowodzą tego też jego liczne konsultacje i korespondencje z rolniczymi ośrodkami europejskimi oraz światłymi polskimi przyrodnikami, ekonomistami, działaczami społecznymi, w tym także Tytusem Działyńskim i Hipolitem Cegielskim. Na łamach "Ziemianina" Cieszkowski pisał: Dzisiaj już nie może ślepa rutyna prowadzić rolnika, obudził się do najwyższego stopnia duch spekulacji. W rolnictwie są pewne zasady, pewne niezbite aksjomata, z których za pomocą nauk przyrodniczych wystawiona została ściśle naukowa i umiejętna budowa gospodarstw rolnych. Porównajmy gospodarstwa nasze z gospodarstwami Belgii, Anglii, Niemczech - jakże daleko za nimi jesteśmy. Świadom tej konieczności, Cieszkowski czynnie wspomaga tworzenie gospodarstw doświadczalnych i rolniczych stacji naukowo-badawczych. Jest także aktywnym działaczem Rolniczego Towarzystwa Poznańsko-Szamotulskiego oraz Zarządu Centralnego Towarzystwa Gospodarczego.

SZKOŁA W ŻABIKOWIE

Dzięki swoim nieustępliwym staraniom i pokaźnemu wsparciu finansowemu, doprowadził do założenia w swych dobrach w Żabikowie szkoły rolniczej. Drugiego lipca 1889 r. formalnie przekazał własny folwark w Żabikowie na rzecz Centralnego Towarzystwa Gospodarczego, z przeznaczeniem go na potrzeby tworzącej się szkoły rolniczej. Otwarcie szkoły nastąpiło 21 listopada 1870 r., urzeczywistniając pragnienia wielu działaczy społeczno-oświatowych Wielkopolski, a zwłaszcza samego Cieszkowskiego. Szkoła pozostała jedyną wyższą uczelnią na ziemiach polskich pod zaborem pruskim, który był dzielnicą szczególnie upośledzoną w zakresie szkolnictwa w ogóle, a wyższego w szczególności. Szkoła żabikowska stanowiła wyjątek, powstała wbrew intencjom i bez pomocy rządu pruskiego, wyłącznie z inicjatywy i przy materialnej pomocy Augusta Cieszkowskiego. Nie miała ona formalnych praw akademickich, lecz realizowany w niej program nauczania był bardzo szeroki i nowoczesny, odpowiadający potrzebom kształcenia na użytek nowoczesnego rolnictwa. Oprócz przedmiotów ściśle praktycznych (zawodowych), obejmował nauczanie przyrodniczych podstaw produkcji roślinnej i zwierzęcej, szeroki zakres dobrze dobranych przedmiotów ekonomicznych i społecznych oraz podstaw przetwarzania surowców rolniczych. W programie nauczania było też m.in. budownictwo wiejskie, maszynoznawstwo, użytkowanie i hodowla lasu, melioracje rolnicze i leśne oraz ekonomika i organizacja rolnictwa, ogrodnictwa, sadownictwa i warzywnictwa. Program był w dużym stopniu zbliżony do dzisiejszych programów nauczania w wyższych szkołach rolniczych i europejskich uniwersytetach rolniczych. Budzi to uzasadniony podziw i uznanie dla dalekowzroczności jego twórcy oraz dla licznych realizatorów, którymi byli m.in. Juliusz Au, Antoni Sempołowski, Szczęsny Kudelka i Józef Rivoli. Absolwenci szkoły żabikowskiej byli wszechstronnie przygotowani do prowadzenia nowoczesnych gospodarstw rolniczych i stosowania w praktyce bieżących osiągnięć nauk biologicznych, technicznych i ekonomicznych.

KADRY DLA ROLNICTWA

Szkoła żabikowska była liczącą się kuźnią kadr dla dynamicznie rozwijającego się wówczas rolnictwa wielkopolskiego i mimo krótkiej, bo niespełna siedmioletniej działalności, walnie przyczyniła się do wysokiego poziomu kultury rolnej regionu. Była też ośrodkiem pracy badawczej i dociekań naukowych. Nie tylko przygotowywała absolwentów do pracy zawodowej, ale rozwijała również własną działalność naukową w zakresie rolnictwa i leśnictwa. Dzięki temu, gdy w 13 lat po śmierci Augusta Cieszkowskiego, w roku 1919, urzeczywistniły się jego wieloletnie starania utworzenia w Poznaniu polskiego uniwersytetu i powstała Wszechnica Piastowska, przemianowana w roku 1920 na Uniwersytet Poznański, w jej skład, oprócz Wydziałów Filozoficznego i Prawnego, wszedł także Wydział Rolniczo-Leśny, oparty w dużym stopniu na kadrze, dorobku naukowym i dydaktycznym oraz zasobach materialnych Wyższej Szkoły Rolniczej w Żabikowie.

Duże i niepodważalne są zasługi i twórczy wkład Augusta Cieszkowskiego w rozwój nauki i edukacji rolniczej w Wielkopolsce. Wyrazem ich uznania i docenienia jest nadanie przez Sejm Rzeczypospolitej, 1 października 1996 r., Akademii Rolniczej w Poznaniu imienia Augusta Cieszkowskiego.

prof. dr hab. Andrzej Dubas, agrotechnik, pracuje w Katedrze Uprawy Roli i Roślin Akademii Rolniczej im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu.

Uwagi.